KAĞIT KESİĞİ / YASİN GÜNEŞ
11. Bölüm – Adım Mihail
Gece yarısını geçince odama kapandım. Salonda son misafirler vardı. Bardakların tıkırtısı, birinin ağlaması, alçak sesli konuşmalar duyuluyordu. Masayı boşaltıp defteri lambanın altına koydum.Defter masamın üzerinde açıktı. Eklenmiş yaprakların bazıları diğerlerinden daha yeni görünüyordu. Bir ömür boyunca aynı deftere yazdığını söyleyemezdim; farklı zamanlarda tutulmuş notları sonradan birleştirmişti. Bunu fark edince sayfaların sırasını değiştirmeden okumaya karar verdim.Lambayı yaklaştırıp altına temiz bir kâğıt serdim. Defterin eklenmiş yaprakları kapağından taşıyordu. Birini çevirdiğimde öteki de onunla kalktı. Zorlamadan geri bıraktım; birleşen kenarlarını parmağımla ayırdım. İşaret parmağımdaki yara bandının ucu kıvrılmıştı. Kâğıda takılmasın diye bastırıp düzelttim. Öğleden sonraki ince kesik hâlâ sızlıyordu. Dedemin yazdığını okumadan önce sayfalara kendi kanımı bulaştırmak istemiyordum.
Eski harfli birkaç hesap yaprağını geçtim. Bunların arkasına eklenmiş sayfada dedemin Latin harfleriyle yazısı başlıyordu. Tarih koymamıştı. Mürekkep yer yer solmuş olsa da ilk cümle seçiliyordu. Lambayı kâğıdın üstüne gölge düşürmeyecek şekilde çevirdim. Sonra okumaya başladım. “Adım Mihail. Bunu buraya yazıyorum ki ileride bir gün Mustafa olarak öldüğümde, kimse Mihail’in de yaşadığını unutmasın.”
“Mihail’in de yaşadığını.” Parmağımla satırı izledim. Mustafa’nın silinmesini istemiyordu. En azından burada öyle yazmıyordu.
İlk cümlenin altındaki satıra geçemedim. Kapağın kenarını elimle tutmuş, aynı adı okuyordum. Gençken bana söylediği o kısık ses şimdi kendi el yazısıyla önümde duruyordu. Bir süre sonra sandalyeyi geriye itip kalktım. Koridordan annemin sesi geldi. Ne yaptığımı sordu. Okuyorum dedim. Söylediğim doğruydu; eksik olduğu için yine saklanabiliyordum.
Masaya dönünce ilk sayfadan devam ettim. Harflerin bazıları birbirine girmişti. Aynı kelimeye defterin başka yerinde rastlayınca önceki satır çözüldü. Yanıma boş bir kâğıt koyup isimleri yazmaya başladım. Her birinin karşısında bir boşluk bıraktım. Kim olduklarını henüz bilmiyordum. Dedemin sessizliği dediğim şey, şimdi tek tek okunması gereken insanların adlarına ayrılıyordu. Bir yaprakta annemin doğum tarihini buldum. Yanındaki hesapta hastane, kumaş ve un giderleri vardı. Altına “Hatice uyuyunca bebeğin nefesini dinledim,” yazmıştı. Sonraki sayfada çocukluğuna dönüyordu.
Derya’yı gece yarısı aramak istemedim. Bir mektup gibi uzun bir elektronik posta yazdım. Dedemin Rumca adı bulunduğunu, çocukluğunun Girit’te geçtiğini, bazı kelimeleri okuyamadığımı söyledim. Göndermeden önce ekranın başında bekledim. On beş yaşımdaki sözümü ilk kez aile dışından birine açıklayacaktım. Bunu dedemin iyiliği için yaptığımı söylemek kolaydı. O artık bu iyiliğin kendisine uygun olup olmadığını söyleyemiyordu. Mesajın sonuna bir cümle ekledim: Şimdilik aramızda kalsın. Sonra gönderdim. Sırrı ortadan kaldırmıyor, bir kişilik genişletiyordum. Sabah cevabı geldi. Derya önce başsağlığı diledi; onu aramadığım için kırıldığını tek kelimeyle belli etti: Keşke. Sonra okunmayan sayfaların fotoğraflarını istedi. Defteri tarayıcıya bastırmamamı, kâğıdı zorlamadan görüntülememi söyledi. Gün ışığı odaya vurunca fotoğrafları çekip gönderecektim.
Söz dizimini düzeltmeden aktardım. Bazı cümleleri uzundu, bazıları yüklemsiz bitiyordu. Konuşurken kullandığı birkaç kelimeyi yazıda görünce gülümsedim. Dedem bardağa “cam” dediğinde annem ona takılırdı. Bir sayfada aynı kelime vardı. Onun sesi büyük itiraf cümlesinden çok, bu küçük alışkanlıkta beliriyordu. Okuduklarımı bir hikâyeye dönüştüreceksem böyle yerleri parlatırken silmemem gerektiğini düşündüm.
Defterin sonuna atlamak istiyordum; kapanış cümlesi her şeyi açıklayacakmış gibi geliyordu. Bunun yerine ilk yaprağa döndüm. Resmo yazıyordu. Altında bir sokak, babasının ayakkabılarını kuruttuğu eşik, annesinin evden çıkmadan ocağı iki kez kontrol edişi vardı.
Kaldığım yere boş bir kâğıt koyup kahvaltıya indim. Annem gece uyuyup uyumadığımı sordu. Az uyuduğumu söyledim. Önüme ekmek itti. Ona anlatacak bir şeyim vardı; lokmamı bitirmek için kazandığım birkaç saniyeyi de susarak geçirdim.
Birkaç gün sonra Derya’yla görüntülere baktık. İlk düzelttiği şey bir tarih oldu. Dört sandığım rakam dokuza benziyordu. İtiraz ettim: Dört olursa olayların sırası oturuyordu. “Sıraya uysun diye rakam seçemeyiz,” dedi. Yazının üstündeki kıvrımı inceledik. Kesin okuyamadığımız için yanına soru işareti koyduk.
Eski harfli hesapları bir uzmana danıştık. Malların miktarları, ödemeler ve borçlar vardı. El yazısı değişiyordu; hepsini dedeme ait sayamazdık. Boş kalan sayfaları başka bir tarihte kullanmış, kendi yapraklarını sonradan eklemiş olabilirdi.
Akşam annem odama gelip numaralandırdığım kâğıtlara baktı. Babasının el yazısını tanıdı. Küçükken okul dilekçelerini onun yazdığını anlattı. Cümleleri tek tek okumadı; bir imzanın daha eski olabileceğini söyledi. Babası yaşlandıkça o harfi daha açık yazarmış. Ben mürekkebi incelerken annem bir alışkanlığı tanıyordu. Masaya çağırmadığım insan yanımda durmuş, bildiklerini söylüyordu.
“Bunların fotoğrafı var mı?” diye sordu.
“Var.”
“Bir şey olmasın.”
12. Bölüm – Resmo’nun Dar Sokakları
Dedem defterin ilk yapraklarında sokakları tarif etmişti. “Resmo,” yazıyordu. “Gece gözümü kapatınca evimize giden yolu bulurum. Gündüz soran olursa anlatamam. İsimleri unuttum. Taşları hatırlıyorum.”Sabahları annesi Eleni’nin sesine uyanırmış. Çan sesleri, kahvelerin tıkırtısı, fırınların dumanı sokaklara karışırmış. Defterde en sık kekikten söz ediyordu. Annesi biberiyeyle karıştırıp yemeklere koyardı; kokusunu İzmir’de duyduğu zaman bir an arkasını dönüp bakarmış.Bir sonraki sayfada babasından söz ediyordu. “Babam Yorgaki, Resmo’da papazdı. Uzun boylu, zayıf, sakallı bir adam. Eve geldiğinde ceketinde tütsü kokusu kalırdı. Beni alnımdan öper, elimi yüzümü yıkayıp yıkamadığımı sorardı. Mehmet Ağa’yla kahve içerlerdi. Rumca konuşurlardı; Mehmet Ağa Türkçe bir söz söyleyince babam bazen ne demek olduğunu sorardı. Aynı sözü yanlış tekrarlarsa ikisi de gülerdi. Babamın her şeyi bildiğini sanıyordum. Bir kelimeyi Mehmet Ağa’dan öğrenmesi bu yüzden aklımda kaldı. Akşam anneme anlatmıştım. Annem gülüp “babanın bilmediği başka şeyler de var” demişti.” Annem ekmek yaparken alnına yapışan saçları üflerdi. Elini yüzüne götürse un bulaşırdı. Ben gülünce avucuyla yanağıma dokunur, sonra yüzümü babama gösterirdi. Evden çıkarken temizlenmemi yine kendisi söylerdi. Eleni’nin eli yüzüme değmeyeli kaç yıl olduğunu hesaplamak istemiyorum.”
“Dedem Mihail’in adını taşıyorum,” diye yazmıştı. “Babam kendi babasının adı yaşasın istemiş. Dedemi hiç görmedim. Nasıl öldüğüne ilişkin büyüklerden birbirine tam benzemeyen sözler duydum. Birinin anlattığında cesur bir adamdı, ötekininkinde kardeşi için kaygılanan biri. İkisinin aynı kişi olabileceğini sonra anladım. Çocukken adıma bakıp bana benzediğini düşünürdüm. Babamdan kalan birkaç söz dışında yüzünü bilmiyorum. Bazen kendi oğluna nasıl seslendiğini merak ediyorum. Babam bana kızınca onun sesine mi benziyordu? Adını değiştirdiğim adam yalnızca ben değildim sanki; hiç tanımadığım dedemle aramdaki kısacık bağı da saklamıştım.”
Mihail adı böylece bir kuşak daha geriye gidiyordu. O adam hakkında elimde belge yoktu. Defterdeki birkaç satır, aile içinde anlatılmış sözlerdi. İsmin bir kişiden ötekine geçişini görebiliyor, ilk taşıyanın hayatına ulaşamıyordum. Notlarıma dedesinin adını da ekledim. Karşısındaki boşluğu bu kez hemen doldurmaya çalışmadım.Mustafa’yla iki taş arasına kale kurup top oynarlarmış. Mustafa daha hızlı, Mihail vuruşlarında daha iyiymiş. Oyunun sonunda kimin kazandığına bir türlü karar veremezlermiş. Dedem sayfa kenarına “Kendi kaleme attığımı saydırmamıştım,” yazmıştı. Annesinin yetiştirdiği biberiyeler, kiliseye babasıyla gittiği günler, tütsünün cübbede kalan kokusu ayrı satırlardaydı. Yorgaki bazen elini başına koyup bir gün onun da papaz olacağını söylermiş. Mihail’i en çok ayin sırasında öksürmekten korkması düşündürüyordu. Herkes dönüp bakarsa babası ne yapardı? Evin arkasındaki zeytin ağacının altında resim çizermiş. Çoğunda deniz ve bir gemi varmış. Gemiye kimi bindirdiğini yazmamıştı. Aynı sayfanın yıllar sonra eklenmiş kenarında yalnızca şu cümle duruyordu: “Ağacı yerinde sanıyorum. Başka türlüsünü düşünemedim.”
Sayfa kenarındaki planı önce evin odaları sandım. Derya sokak olabileceğini söyledi. Çizgilerin biri çıkmazda bitiyor, öteki aşağı kıvrılıyordu. Üç kare basamakları gösteriyordu. Bir köşede “kırık oluk” yazıyordu. Fotoğrafın arkasındaki sokak için bir tarif olup olmadığını not ettim.
Planın arkasındaki sayfa babasını anlatıyordu. Dedem Yorgaki’nin ayakkabılarını her akşam aynı yere koyduğunu yazmıştı. Yağmur yağarsa tabanlarının altına kuru bez serer, ayakkabılar yine de su alırdı. Kilisede sesi gür çıkan adam, ayakkabısının içindeki ıslaklığa evde uzun uzun söylenirdi. Mihail annesine gülmemek için dudaklarını ısırdığını hatırlıyordu. Babası dönüp bakınca ikisi birden başka işlere koyulurlardı. Dedemin yazısında bu küçük ortaklık belirince Eleni bir felaketin içinde kaybedilecek anne olmaktan çıkıyor, oğluyla gizlice gülebilen bir kadın hâline geliyordu.
Bir pazar Yorgaki, Mihail’i yanında götürmüş. Çocuk ayinin bitmesini beklerken sıranın altında bulduğu bir ipi çözmeye çalışmış. Düğüm çözülmemiş, tırnağının kenarı kanamış. Babası bunu fark edip elini dizinin üzerine koymasını istemiş. Eve dönerken azarlanacağını sanıyormuş. Yorgaki cebinden aynı ipi çıkarmış. O da çözememiş. Sonunda ikisi bir taşın üzerinde oturup düğümü bıçakla kesmişler. Babası, annesine ipin nereden geldiğini söylememelerini istemiş. Eleni ipin kendi mutfak perdesinden koparıldığını hemen anlamış. Sayfanın sonunda dedem, annemin bizden akıllı olduğunu o gün öğrendim yazmıştı.
Eleni çamaşır yıkarken avluya girilmesini istemezmiş. Mustafa eşikte durup seslendiği için terbiyeli sayılır, Mihail’e örnek gösterilirmiş. Oysa ıslak çamaşırlara topu atan genellikle Mustafa’ymış; kapıyı çalıp topu istemek Mihail’e kalırmış. Dedem bunu herhangi bir açıklama eklemeden yazmıştı. Sokaktaki fırıncı kırılmış ekmekleri indirimle verirmiş.
Mustafa bir gün sağlam ekmeği dizlerine dayayıp çatlatmayı önermiş. Mihail günah olur diye karşı çıkmış, ertesi hafta aynı şeyi kendisi yapmış. Fırıncı ikisini de yakalamış; ertesi sabah hamur teknelerini yıkamaya çağırmış. Dedem bu işi annesinin öğrenmeyeceği bir anlaşma olarak hatırlıyordu. Mustafa akşama kadar parmaklarının birbirine yapıştığını söyleyip durmuş.
Bir sabah Yorgaki, Mihail’i yanına alıp Mehmet Ağa’nın evine gitmiş. Evin kapısının önünde kırık bir testi duruyormuş. Mihail onu kendi kırmış olabileceğini düşünerek irkilmiş; bir gün önce Mustafa’yla oynarken bir şeye çarptığını hatırlıyormuş. Babası testiyle ilgilenmemiş. İçeriden Mehmet Ağa çıkmış, onları avluya almış. Mustafa görünmüyormuş. Mihail arkadaşını aramak için başını çevirdiğinde babası yanında durmasını istemiş.
Büyükler bir eşya hakkında konuşuyormuş. Mihail kelimeleri duyuyor ama neyi tartıştıklarını tam anlamıyormuş. Mehmet Ağa bir şeyi emanet etmek istemiş. Yorgaki önce karşı çıkmış; yerinin uygun olmadığını söylemiş. Oğlunun gözünde babası başkasına hayır demeyen bir adamdı. O gün hayır dediğini duymak onu şaşırtmış. Komşuları ısrar etmiş. Sonunda eşyanın orada kalmasına, anahtarın bir süre Yorgaki’de durmasına karar vermişler. Bu, sonraki büyük ayrılıktan çok önce yaşanmış küçük bir anlaşmaymış.
Evden çıkarken Mehmet Ağa, Mihail’e bir dilim ekmek uzatmış. Çocuk eliyle kırık testiyi gösterip kendisinin yapmış olabileceğini söylemiş. İki adam da kapının önüne bakmış. Testiyi sabah keçinin devirdiği anlaşılmış. Mehmet Ağa gülmüş. Yorgaki oğluna neden emin olmadan suçu üstlendiğini sormuş. Mihail cevap verememiş. Yanlış bir şey yaptığını düşünmek, ne yaptığını hatırlamaktan daha kolay geliyormuş ona. Babası yolda bu konuyu uzatmamış.
Eve dönünce Eleni onların nerede kaldığını sormuş. Yorgaki, bir iş, demiş. Eleni elindeki hamuru yoğurmaya devam etmiş. Mihail bu defa gördüklerini anlatmak istemiş. Babasının anahtar aldığını söylemiş. Eleni kocasına bakmış. Yorgaki eliyle oğluna susmasını işaret etmemiş; yine de çocuk konuşmayı bırakmış. Büyüklerin birbirine bakışından bazı kelimelerin kendisine ait olmadığını öğreniyormuş.
Babası, evde de kilisede de aynı sesle konuşmazmış. Kilisedeki geniş sese alışan Mihail bir komşunun hastalığını sorarken kullandığı kısık sesi bazen duymakta zorlanırmış. Yorgaki hastalara giderken oğlunu kapının dışında bırakırmış. Mihail bunu bir ayrıcalığın elinden alınması sayarmış. Sonradan insanların acılarını bir çocuğun merakından korumaya çalıştığını düşünmüş. Fakat dedem bunu da kesin bir açıklama gibi yazmamıştı. Bazı ziyaretlerde içeride ne olduğunu gerçekten bilmiyordu.
Bir defasında beklerken sıkılmış, kapının tokmağıyla oynamış. Tokmak ses çıkarınca içeriden biri kızmış. Yorgaki dışarı çıkıp oğlunu eve göndermiş. Mihail ağlayarak yürümüş. Babasının başkalarına gösterdiği sabrı kendisine göstermediğini düşünmüş. Akşam özür beklemiş. Yorgaki yalnızca niçin gönderdiğini anlatmış. Mihail özrünü alamadığı için günlerce kırgın kalmış. Yaşlı hâliyle yazdığı satırda da o kırgınlığı bütünüyle küçümsemiyordu. Bir babanın iyi bir insan olması, oğlunun her gününü iyi geçirmesini sağlamıyordu.
O akşam kendi babamla mutfakta karşılaştım. Musluğun sesini dinliyordu. Tamir ettiği yerden yeniden su damlıyormuş. Yardım ister misin diye sordum. Önce istemedi, sonra havlu getirmemi söyledi. Birkaç dakika yerde çömelip onun çalışmasını izledim. Dedemin babasını ararken kendi babamın neyle uğraştığını kaçırdığım günler olduğunu düşündüm. Bunu yüksek sesle söylemedim. Havluyu tutmam gerekiyordu. O an için düşüncemden daha yararlı olan buydu.
13. Bölüm – Mustafa ile Dut Çalanlar
“Mustafa’yla hangi gün tanıştığımızı hatırlamıyorum. Sanki hep aynı sokaktaydı. İlk hatırladığım, avucunda getirdiği bir dut. Benim elimde düzgün bir taş vardı. Dutu uzattı, taşı istedi. Verdik. Sonra taşımı geri istedim. Dutu yemiştim. Mustafa veremem dedi. Kavga ettik. Birkaç gün sonra aynı taşı başka bir oyunda bana attı. Bu kez geri istemedi.”İki çocuk Rumca konuşuyor, aynı sokakta büyüyordu. Dedem ilk karşılaşmalarını hatırlamasa da taşı kimin elinden aldığını unutmamıştı.Mustafa’nın annesi Fatma, arkadaşını da sofraya çağırırmış. Bir gün baklava ikram etmiş. Dedem tadını anlatırken “Dilimin ucuna kadar geldi,” yazmıştı. “Yazarken yeniden yiyecekmişim gibi yutkundum.”
En çok, komşunun bahçesindeki dut ağacına çıkarlarmış. Ağızları ve elleri morardığı hâlde yakalanmadıklarını sanır, evlerine ayrı yollardan giderlermiş. Dedem bu oyunun cezasını başka bir yaprağa yazmıştı.
Fotoğrafın çekildiği gün, defterde başlı başına bir olay olarak anlatılmıştı. 1922 yazıydı. Çocuklar o sabah bir resimde yer alacaklarını bilmiyorlardı. Sokaktan geçen bir fotoğrafçı, birkaç aileyi çağırmış; Mehmet Ağa da iki çocuğun birlikte çekilmesini istemişti. Mihail önce gitmek istememiş. Üstündeki gömleğin yakası kirliymiş. Mustafa bunun belli olmayacağını söylemiş. Kendi fesini düzeltmiş, sonra arkadaşının yakasını eliyle silmeye çalışmış. Leke büyümüş.
Eleni oğlunu kapıda yakalayıp gömleğini değiştirmesini istemiş. Mihail gecikirlerse fotoğrafçının gideceğini söylemiş. Annesi bu aceleye kızmış; bir resim için temizlenmenin başlı başına bir iş olduğunu düşünüyormuş. Mustafa eşikte beklemiş. İçeri girmemiş ama gözlerini de başka yere çevirmemiş. Mihail’in gömleğini değiştirirken çıkardığı dirence güldükçe Eleni ona da kızmaya başlamış. En sonunda iki çocuğu birden susturmuş.
Sokağa çıktıklarında fotoğrafçı başka bir ailenin işiyle uğraşıyormuş. Çocuklar beklemiş. Mustafa sabırsızlandıkça fesini çıkarıp takıyormuş. Mihail annesinin taradığı saçlarını eliyle bozmuş. Büyüklerin hazırladığı iki çocukla sokağın içinde bekleyen iki çocuk aynı hâlde kalamıyormuş. Fotoğrafçı onları çağırdığında Mehmet Ağa önce yüzlerine bakmış. Bir şey söyleyecek olmuş, sonra vazgeçmiş. İşin daha fazla uzamasını istememiş olabilir.
Duvarın önüne geçmişler. Fotoğrafçı birbirlerinden uzak durduklarını söylemiş. Yaklaşmışlar. Bu kez Mustafa arkadaşının ayağına basmış. Mihail itmiş. Adam eliyle işaret edip onları durdurmuş. Çocukların kavgası büyümeden Mehmet Ağa araya girmiş. İkisini yan yana yerleştirmiş. Fotoğrafçının söylediklerine uymalarını istemiş. Mustafa’nın eli önce kendi yanında kalmış. Sonra adam kolunu arkadaşının omzuna koymasını söylemiş.
Mihail elini Mustafa’nın omzuna koyduğunda arkadaşının kemiklerini hissettiğini yazmıştı. İkisi de ince çocuklarmış. Birbirlerine yaslanınca Mustafa hafifçe yana kaymış. Fotoğrafçı yine düzeltmiş. Onlara bakacağı yeri göstermiş. Mihail ciddi durmaya çalışmış. Mustafa ağzını kapatmış. Sonra Mehmet Ağa kameranın arkasından bir şey söylemiş; dedem bunun ne olduğunu hatırlamıyordu. İkisi de gülmüş. Fotoğrafın hangi anda çekildiğini bilmiyormuş. Elindeki resme bakınca o gülüşün bir parçasının kaldığını görüyormuş.
İş bitince çocuklar hemen gitmek istemiş. Fotoğrafçı beklemelerini söylemiş; birkaç ayrıntıyı daha düzenlemiş. Mihail fotoğrafın makinenin içinden hemen çıkacağını sanıyormuş.
Adam gelmelerini istediği günü söyleyince şaşırmış. Resimdeki iki çocuğun orada, karanlık bir kutunun içinde ne yapacağını düşünmüş. Mustafa da bilmiyormuş ama biliyor gibi davranmış. “Bekliyorlar,” demiş. Mihail kendilerinin çoktan sokağa çıktığını söylemiş. İkisi bu tuhaf mesele yüzünden tartışmış. Fotoğrafı almaya gittikleri gün yalnız değillermiş. Mehmet Ağa yanlarındaymış. İki kopya istemiş: Biri kendi ailesine, biri Yorgaki’nin evine. Mihail ilk gördüğünde resimdeki çocuğu kendisine benzetememiş. Aynada gördüğünden farklıymış. Mustafa ise kendisini hemen tanımış. Parmağıyla gösterip işte ben demiş. Mihail kendi yüzüne bakarken arkadaşının kendisinden bu kadar emin olmasına içerlemiş. Fotoğrafçı kâğıdın üstüne parmaklarını sürmemelerini söylemiş.
Eve döndüklerinde Eleni resme bakıp önce gömleğin düzgün durduğunu söylemiş. Mihail buna üzülmüş. Annesinin kendisini değil gömleği gördüğünü düşünmüş. Sonra babası gelmiş. Resmi eline alıp uzun süre bakmış. “Mustafa’nın eli senin omzunda,” demiş. Mihail bunun zaten görüldüğünü söyleyecek olmuş, vazgeçmiş. Babası bir şeyi anlamadığı için değil, gördüğü şeyi seslendirmek için konuşuyormuş. Bunu çocukken fark edemediğini defterde özellikle belirtmişti. İki kopya o gün farklı evlere girmiş. Mihail ertesi sabah aynanın karşısında resimdeki gülüşü yapmaya çalışmış. Aynısı olmamış; buna da gülmüş.
Dut meselesinin defterde bir devamı vardı. Mihail ilk anlatışında yalnızca bahçeden kaçışlarını yazmış, birkaç sayfa sonra geri dönüp yakalandıkları günü eklemişti. Ağacın sahibi sandıkları adam bahçenin sahibi değil, bakımını yapan kiracıymış. Çocuklar kaçarken çamaşır ipini koparmış; ıslak bir çarşaf toprağa düşmüş. Mustafa duvardan atlamış, Mihail’in gömleği bir çıkıntıya takılmış. Arkadaşını çağırmış ama cevap alamamış. Birkaç saniye sonra aşağıda bir ses duymuş: Mustafa geri dönmüş, adamın önünde iki eliyle çarşafın temiz kalan ucunu tutuyormuş.
Adam ikisini de evlerine götürebileceğini söylemiş. Mustafa hemen babasının adını vermiş. Mihail şaşırmış; arkadaşı, Mehmet Ağa’nın adının onları kurtaracağını sanıyormuş. Oysa adam Mehmet Ağa’yı tanıyormuş ve tam da bu yüzden daha çok kızmış. Ertesi gün gelip bahçeyi temizlemelerini istemiş. Çocuklar anlaşmışlar: Mihail evden sabun getirecek, Mustafa da temiz bir ip bulacakmış. Sonradan Mihail annesinin eksilen sabunu fark ettiğini, ona iş yaptıracak kadar bile fazla sabunları bulunmadığını yazmıştı.
Bahçeye gittiklerinde adam onları duvarın dibine oturtmuş. Önce kahvaltı etmiş, çocuklar açlıklarını belli etmemek için ağaca bakmışlar. Sonra kendilerine ekmek vermiş. Mustafa çok hızlı yiyince adam, “Dutları da böyle mi götürüyorsunuz?” diye sormuş. İkisi birden gülmüş. Cezanın biteceğini sanmışlar. Bitmemiş. Öğlene kadar kırılmış dalları toplamış, yere dökülen meyveleri ayıklamışlar. Mihail’in avucu morarmış; akşam annesi görünce işi öğrenmiş. Eleni, bahçedeki adama kızmamış. Oğlunun temizlemeye yardım ettiğini duyunca ertesi gün komşudan biraz ip alıp göndermiş. “Yarım iş bırakmayın,” demiş.
Bir başka sayfada Mihail Mustafa’nın kendisine öğrettiği Türkçe sözleri sıralamıştı. Kelimelerin bir kısmını kulaktan yazdığı belliydi. Günlük konuşmalarını Rumca yapıyorlardı. Türkçe, Mustafa’nın evinden sokağa taşan kısa uyarılarda beliriyordu: bekle, gel, düşersin. Mihail bunların yanına kendi diliyle karşılıklarını koymuş. İlk kez bir kelimeyi yanlış söylediğinde Mustafa gülmüş, sonra aynı hatayı daha çok güldüğü için kendisi de tekrarlamaya başlamış. Defterde yıllar sonra bile düzeltilmeden kalmış bir ses vardı.
Mihail yüzmeyi Mustafa’dan öğrendiğini yazmıştı ama bu da bir seferde gerçekleşmemiş. İlk gün suya yalnızca dizlerine kadar girmiş. Mustafa ileri gidersen taban yine yükselir, demiş; doğru değilmiş. Mihail ayağı yerden kesilince bağırmış, kıyıda duran bir adam onları azarlamış. Sonraki birkaç gün birbirleriyle konuşmamışlar. Barışmaları için büyük bir şey olmamış: Mustafa elinde bir top parçasıyla kapıya gelmiş, Mihail de arkasından çıkmış. Çocukluğun kimi anlaşmazlıkları neden çözüldüğünü anlatacak kelime gerektirmiyormuş. İleride başlarına gelenler için aynı kolaylığın kalmadığını henüz bilmiyorlardı.
Defterdeki çocuklardan biri her zaman haklı değildi. Bunu dedem özellikle yazmamış, bir pencere meselesini anlatırken kendisini ele vermişti. Mahallede boş durduğunu sandıkları bir odanın küçük camı kırılmış. Taşı atan Mihail’miş. Öncesinde Mustafa’yla yarışıyor, karşı duvardaki bir çizgiye vurmaya çalışıyorlarmış. Taş elinden kayıp daha yükseğe gitmiş. Camın sesi çıkınca ikisi de oldukları yerde kalmışlar.
Mihail önce arkasını dönmüş. Kaçacağını sandığı Mustafa hâlâ pencereye bakıyormuş. İçeriden bir kadın çıkmış. Elinde tuttuğu bezi eşikte bırakıp çocuklara doğru yürümüş. Hanginiz, diye sormuş. İkisi de cevap vermemiş. Kadın Mustafa’yı kolundan tutunca Mihail konuşacak olmuş. Kadın bu kez ona eve gitmesini söylemiş. O da gitmiş. Dedemin geri döndüğünü okuyacağımı sandım. Sonraki cümlede eve gidip ellerini yıkamış, sofraya oturmuştu. Eleni hasta olup olmadığını sormuş. Hayır demiş. Annesi önüne yemek koymuş; yemiş.
Akşamüstü Yorgaki eve geldiğinde kırılan camı duymuş. Kadın çocukları tanıyormuş; Mihail’i evine gönderirken kim olduğunu bilmediğinden göndermemiş. Babasının öğreneceğini düşünerek salmış. Yorgaki oğlunu çağırmış. Masanın başında oturuyormuş. Önüne iki taş koymuş. Mihail kendi attığını hemen tanımış. Daha düzgün olanıymış. Yarışmadan önce özellikle onu seçmiş.
“Hangisi?” diye sormuş babası.
Taşı göstermiş.
“Kim attı?”
Mihail ağlamaya başlamış. Cevabı ağlamasının verdiğini düşünmüş. Babası soruyu bir daha sormuş. Çocuk Mustafa’nın adını söylememiş. Kendi adını da söylememiş. Defterde bu susuşun üzerinde durmuştu. Yalan söylemedim diyerek o gece kendisini avutmuş. Arkadaşının yerine kendisinin cezalandırılmasını sağlayacak tek kelimeyi söylemediği için yalan söylemesine gerek kalmamıştı.
Yorgaki masadan kalkmış. İki taşı da pencerenin önüne koymuş. Oğluna odasına gitmesini söylemiş. Kapıyı kapatmamış. Mihail o aralıktan annesinin gelip gitmesini izlemiş. Yatağın kenarında ayaklarını sallıyormuş. Bir süre sonra sıkılmış, ayağa kalkıp pencereye gitmiş. Mustafa’nın evinin kapısı sokağın öteki ucundan görünüyormuş. Açılmasını beklemiş.
O gece kapı açıldığında çıkan Mustafa değil, babası olmuş. Mehmet Ağa ağır adımlarla yürüyüp kendi evlerine gelmiş. Mihail odadan çıkmamış. Büyüklerin konuşması kısa sürmüş. Camın parasından söz etmişler. Birinin ödeyeceği, ötekinin sonra vereceği konuşulmuş. Mihail para ödenince meselenin biteceğini sanmış. Adam gidince babası odasına gelmemiş. Annesi yatmasını söylemiş.
Ertesi gün Mustafa kapıya gelmemiş. Mihail sokağa çıkmak için annesine yardım etmeyi teklif etmiş. Eleni önce odunları taşımasını istemiş. Çabuk bitirince bu kez su getirmesini söylemiş. Oğlunun bir yere yetişmeye çalıştığını görüyor, nedenini sormuyormuş. En sonunda
Mihail açıkça, Mustafa’ya gidebilir miyim, demiş. Annesi gidebileceğini söylemiş. O kadar kolay izin verilince çocuğun acele etmesi için sebep kalmamış. Kapının önünde oyalanmış.
Mustafa evlerinin girişinde oturuyormuş. Yanında cam kırıklarının sarıldığı bir bez varmış. Kadın ona kırıkları toplatmış; parmağı kesilince annesi sarmış. Mihail arkadaşının eline bakmış.
“Çok kızdı mı?” diye sormuş Mihail.
Mustafa yüzüne bakmamış.
“Baban.”
“Seninki kızmadı mı?”
Mihail başını sallamış. Kızdığını söylemek daha kolay gelmiş. Mustafa bunu evet diye anlamış olmalıymış. Yerinden kalkıp kırıkların sarıldığı bezi içeri götürmüş. Mihail ardından girmemiş. Eşiğin önünde beklemiş. Çocukken birbirlerinin evine çoğu zaman çağrılmadan giriyorlarmış; o sabah nereye basacağını bilememiş.
Mustafa döndüğünde taşın nereye çarptığını anlatmaya başlamış. Camın içine değil, çerçevenin tam kenarına vurmuş. Mihail biliyormuş. Yine de dinlemiş. Arkadaşının kendisini suçlamadan olayı anlatması, söylenmiş bir suçlamadan daha zor gelmiş. Birkaç kez ağzını açmış, sözü taşın yönüne dönmüş. Sağdan mı geldi, yukarıdan mı; ikisi de bildikleri bir şeyi uzun uzun tartışmışlar.
Sonunda Mustafa susmuş. Parmağındaki bezi çözmek istemiş ama düğümü tek eliyle açamamış. Mihail yardım etmek için uzanmış. Arkadaşı elini geri çekmemiş. Düğümü açınca bezin deriye yapıştığı görülmüş. Mihail çekmiş, Mustafa canı yanınca elini kurtarmış. İkisi birden aynı anda kızmışlar. Biri, yardım ediyorum demiş. Öteki, istemedim demiş. O küçük kavga, söylemedikleri asıl şeyin yerine geçivermiş.
Üç gün konuşmamışlar. Üçüncü gün meydanda top oynayan çocukların sayısı tek kalmış. Mustafa Mihail’i çağırmış. Mihail hemen koşmuş. Oyunda aynı tarafa düşmemişler. Birkaç kez birbirlerine sert girmişler; sonra bir pozisyona birlikte gülmüşler. Eve dönerken yan yana yürümüşler. Cam yeniden takılmış. Yerindeki parıltıya bakmamaya çalışmışlar. Dedem elli yıl sonra da o sabahı hatırladığını yazmıştı. Mustafa’nın kendisini affedip affetmediğini sormamış. Başka hiçbir konuşmalarında camı anmamışlar.
Mübadelenin konuşulmaya başlandığı günlerde oyunları da değişmiş. Önce büyüklerin kullandığı kelimeleri birbirlerine bağırmışlar; hangisinin ne anlama geldiğini yarım yamalak biliyorlarmış. Sonra Mustafa oyunu bozmuş. Babasının bir kâğıt yüzünden sabaha kadar uyumadığını söylemiş. Mihail kâğıdın yırtılmasını önermiş. Mustafa gülmemiş. İki çocuk ilk kez, evdeki yetişkinlerin korkusunu oyuna dönüştürememişler.
Mehmet Ağa’nın evindeki hazırlıklar haftalar sürmüş. Satılacaklar, bırakılacaklar, birilerine emanet edilecekler ayrı köşelere yığılmış. Eşyalar yer değiştirirken odalar büyümüş, evin sesi değişmiş. Mihail bunu deftere uzun uzun yazmıştı. Boşalan bir evin, içinde yaşayanlar hâlâ oradayken bile yabancılaşabildiğini o yaşta öğrenmiş. Mustafa duvarda asılı bakır tabağın indirilmesine karşı çıkmış. Tabağı sevdiği için değil; indirilince altındaki açık renk daire ortaya çıktığı için. Yeni fark edilen daire, gidişin eşyalar kadar görünür bir parçası olmuş.
Son gün Mihail arkadaşına ne vereceğini düşünmüş. Yatağının altındaki düzgün taşı çıkarıp cebine koymuş. Topu veremezmiş; o ikisininmiş. Limanda Fatma saçını düzeltmiş,
Mehmet Ağa babasıyla konuşmuş. İki çocuk büyüklerin sözü bitsin de yan yana duralım diye beklemişler. Konuşma bitince hareket zamanı gelmiş. Taş cebinde kalmış. Mihail arkadaşının önünde ağlamamak için uzaklaşmış. Döndüğünde Mustafa’ya ulaşamamış. Kalabalığın arasından fesini görmüş olabileceğini yazmıştı; gördüm demiyordu. Limandan eve dönerken cebindeki taşı çıkarmış, suya atmamış. Bir duvarın dibine bırakmış. Sonradan onu kimin aldığını, orada kalıp kalmadığını bilmiyordu.
14. Bölüm – Gece Kapı Çalınır
Gecenin başına tarih atılmamıştı. Önceki sayfalardan 1924 olduğunu çıkarıyordum. Mustafa’nın Müslüman ailesi mübadeleyle İzmir’e gitmişti. Rum Ortodoks bir papazın ailesinin aynı yönde gönderilmesini gerektiren bir karar yoktu. Yorgaki komşularının eşyalarını korurken karşısına aldığı adamlardan kaçıyordu. Dedem kenara eklemişti: “Bizim adımız o listelerde yoktu.” Yorgaki, Mehmet Ağa’nın bıraktığı anahtarı almıştı. Evin içindeki birkaç sandığa bir süre göz kulak olacak, göndermenin yolunu bulabilirse haber verecekti. Anahtarın kendisi küçüktü. Mihail babasının onu ceketinin iç cebine koyduğunu hatırlıyordu. Asıl sorun anahtarla açılan evdi. Ev boşalınca başkaları da kapısını denemeye başlamıştı.
Bir öğleden sonra Yorgaki eve geç dönmüş. Eleni sofrayı toplamamış, oğlunu birkaç kere kapıya göndermiş. Mihail babasını sokağın başında görünce seslenecek olmuş; adamın yürüyüşündeki sertliği fark edip susmuş. Yorgaki ceketini çıkarmadan masaya oturmuş. Elindeki kâğıdı katlamış, yeniden açmış. Mehmet Ağa’nın eşyalarının sayıldığı listeymiş. Bazı satırların yanına kurşun kalemle işaret konmuş. Oğlu ne olduğunu sorunca “Eksik var,” demiş.
“Bir iki tabak için kavga etme,” demiş Eleni.
“Tabak değil.”
Neyin eksildiğini açıklamamış. Ama ertesi gün, kilisenin yakınındaki kahvede oturan iki adam onunla konuşmayı kesmiş. Mihail babasının yanından geçtiğinde biri çocuğa, “Sizin kapı her millete açık mı?” diye sormuş. Çocuk soru sanıp evet demiş. Adam gülmüş. O gülüşün neden kötü olduğunu eve gidene kadar anlamamış.
Eleni oğlunu dinleyip kapıyı kapatmış. O akşam Yorgaki fazla konuşmamış. Eleni çamaşırları indirmiş, sofrada kalan ekmeği beze sarmış. Mihail bir şeylerin değiştiğini anlamış; yolculuk henüz aklına gelmemiş.
Ertesi öğleden sonra kapıya gelen adam tek başınaydı. Kahvede babasına laf atanlardan biri olduğunu Mihail hemen anlamış. Adam selam verince çocuk, önceki gün duyduklarını yanlış yorumlamış olabileceğini düşünmüş. Adam Yorgaki’yle konuşmak istemiş. Babası onu içeri almamış ama kapıyı da kapatmamış. İkisi eşikte durmuşlar. Eleni mutfaktan çıkıp arkalarında beklemiş.
Adam eşyaların bir depoya taşınacağını söylemiş. Kayıt tutulacakmış. Yorgaki kimin kaydı, diye sormuş. Cevap olarak bir ad verilmiş. Mihail o adı hatırlamıyordu. Deftere yalnızca babam o adı duyunca başını sallamadı yazmıştı. Yorgaki sandıkları emanet aldığı aileye haber vermeden teslim edemeyeceğini söylemiş. Gelen adam, haberin ne zaman ulaşacağını sormuş. İşte babasının bilmediği yer buydu. Cevap veremeyince adam gülümsemiş.
“Dönmeyecek adamın sözünü bekliyorsun,” demiş.
Yorgaki kapıyı bırakmış. Adamın ayak sesleri kesilince Eleni anahtarı vermesini istemiş. Oğullarının hayatı sandıklardan kıymetliymiş. Yorgaki karşı çıkmamış. Fakat anahtarı götürse bile artık rahat bırakılacağından emin değilmiş.
Eleni’nin korumak istediği, Mihail’di. Oğlunun bir yerde oturup bu tartışmayı dinlemesine tahammül edememiş, onu komşuya göndermiş. Mihail gitmek istememiş. Annesi bu kez açıkça kızmış. Çocuk elinde küçük bir tasla sokağa çıkmış. Komşudan su almasını söylemişti ama evlerinde su vardı. Kapının arkasında büyüklerin rahat konuşabilmesi için bulunmuş bir iş olduğunu anlamış.
Komşu kadın tası doldururken Mihail’in yüzüne bakmış. Bir şey sormamış. Yan odadan kendi çocuklarının sesi geliyormuş. Aynı sokakta, aynı saatte, bir evde çocuklar oyuna devam edebiliyormuş. Mihail onlara kızmış. Kendilerine bir şey olmayacağını nereden biliyorlardı? Tası alıp geri dönerken suyu taşırmamaya çalışmış. Eleni kapıyı açınca tasın üstündeki titremeyi görmüş; çocuğun elleri sarsılıyormuş. Tası kendisi almış.
Mihail yatağına gönderildiğinde uyumamış. Duvarın öbür tarafında annesiyle babasının sesleri bazen yükseliyor, bazen duyulmaz oluyormuş. Kelimeleri seçemediği için kendi kendine cümleler kurmuş. Her defasında daha kötü bir son bulmuş. Sonra konuşma kesilmiş. Sessizlik rahatlatmamış onu. Büyüklerin her şeyi çözdüğünü mü, yoksa artık çözemediğini mi gösteriyordu, bilmiyormuş.
Eleni battaniyeyi düzeltmeye gelince Mihail gözlerini kapalı tutmuş. Annesi yatağın kenarında uzun süre oturmuş. Çocuk elini tutmamış; uyumuş görünürse konuşması gerekmeyeceğini sanıyormuş.
Kapı gecenin ilerleyen saatinde çalınmış. İlk vuruş hafifmiş. Yorgaki hemen ayağa kalkmamış; önce karısına bakmış. İkinci vuruşta sandalyesini geriye itmiş. Eleni oğlunu yan odada tutmak istemiş ama Mihail kapı aralığından bakmış. Gelenler resmî bir görevli gibi giyinmiyormuş. Birinin omzunda koyu renk bir ceket, ötekinin elinde fener varmış. Mihail yıllar sonra yüzlerini ayırt edemediğini yazıyordu. Hatırladığı, fenerin camındaki çatlağın ışığı ikiye bölmesiydi.
Adamlar kapıdan içeri girmemiş. Mehmet Ağa’nın evindeki sandıkları istemişler. Yorgaki kendisine emanet edildiğini söylemiş. İçlerinden biri, sahiplerinin artık dönmeyeceğini, dolayısıyla emanetin bittiğini ileri sürmüş. Babası aynı kelimeyi tekrarlamış: Emanet. Mihail bu sözün bir kilit gibi kapıyı tutabileceğine inanmış. Babası söyleyince bazı şeylerin yapılamayacağını sanıyormuş.
Fenerli adam içeri bakmış. Eleni oğlunu omzundan geriye çekmiş. Adam sabaha kadar düşünmelerini söyleyince Yorgaki kapıyı kapamış.
Sürgüyü çekmiş; eli üzerinde kalmış. Eleni yanına gelip alçak sesle konuşmuş. Mihail yalnızca birkaç kelimeyi seçmiş: çocuk, kardeşim, yarın. Annesinin bir akrabaya gitmeyi önermiş olabileceğini çok sonra düşünmüş.
Yorgaki ertesi sabahın güvenli olduğuna inanmıyormuş. Öğleden sonraki konuşmadan sonra, Mehmet Ağa’nın gidişinden önce tanıştırdığı bir taşıyıcıya haber göndermişti. Adam daha önce de ailelerin eşyalarını limana ulaştırmış. O gece arka sokaktan gelmiş. Kapıyı onun vuruşundan tanımışlar; yine de Yorgaki açmadan önce sesini duymak istemiş. Mihail babasının ilk kez bir tanıdığa bu kadar kuşkuyla yaklaştığını görmüş.
Taşıyıcı aileyi sabaha karşı limana ulaştırabileceğini söylemiş. Gemi, mübadele kapsamında ayrılan Müslüman aileleri ve eşyalarını götürecekmiş. Onların bu yolculuğa adı yazılı üç yolcu olarak katılamayacağını açıkça belirtmiş. Bir görevlinin anlayışına, bir başkasının görmezden gelmesine, taşınan yüklerin arasında bulunacak dar bir yere güvenmek zorundaymışlar. Yorgaki başka bir yol sormuş. Adam başını sallamış. Yardım etmeye gelmiş olması, bütün cevapları bildiği anlamına gelmiyormuş.
Eleni sofranın yanına oturmuş. Elleri dizlerinin üzerindeymiş. Birden, gidince kapıyı kimin kapatacağını sormuş. Yorgaki anahtarı komşuya bırakabileceklerini söylemiş. Eleni kendi evlerinin anahtarından söz ediyormuş. İki anahtar masanın üzerinde yan yana durunca Mihail hangisinin onlara ait olduğunu karıştırmış. Yaşlandığında bu karışıklığı hâlâ hatırlıyormuş: Evin bir anahtarı olması, geri dönülebileceğini garanti etmiyordu.
Taşıyıcı, limandaki bir tanıdığına son kez haber vermek üzere dışarı çıktığında komşu evin anahtarı masada duruyordu. Yorgaki, Mehmet Ağa’ya ulaştırılmasını istediği bir kâğıt yazmış. Birkaç cümle sonra durmuş. Kâğıdı buruşturmamış, masanın bir kenarına koymuş. Eleni ne yazdığını sormuş. “Eşyaları bıraktığımı,” demiş. Eleni bir şey söylememiş. Bazı kayıpların daha yaşanmadan insanı özür dilemeye zorlayabildiğini o sayfada gördüm.
Taşıyıcı dönünce Yorgaki yarım kalmış kâğıdı ona vermiş. Adam cebine koymuş. Dedem ulaşıp ulaşmadığını hiç öğrenememiş. Notun altına “Anahtarını koruyamadığım adamın oğluna canımı borçlandım,” yazmıştı. Toplanmaları uzun sürmemiş. Alabilecekleri azdı. Eleni oğluna bir gömlek daha giydirmiş. Mihail sıcakladığını söylemiş. Annesi azarlamamış; gömleğin düğmelerini açıp yeniden iliklemiş. Elleri titrediği için ilkinde yanlış yapmış. Biraz su içmek üzere eğildiğinde öksürmüş. Yorgaki ona bakmış. “Geçer,” demiş Eleni. Sonraki sayfada dedem annesinin o gece yüzüne vurmuş ateşi hatırladığını yazıyordu. O sırada ise hastalık değil, acele sandığını.
Babası uzun giysisini çıkarmış, başkasından bulunmuş bir ceket giymiş. Haçını gömleğinin içine saklamış. Mihail babasını bu hâlde görünce tanımadığı bir adamla gidecekmiş gibi korkmuş. Yorgaki bunu fark edip çömelmiş. “Bana bak,” demiş. Çocuk gözlerini kaldıramamış. Babası çenesini zorla kaldırmamış; onun beklediği kadar beklemiş. Sonra ayağa kalkmış. Bu hareketi, yani babasının o gece kendisini acele ettirmediği tek anı, defterde iki farklı yerde buldum. Mihail odasına koşup fotoğrafı almış. Eleni fazla eşya getirmemesini söylemiş. Kâğıdı gömleğinin içine koyunca köşesi tenine batmış. Çıkarıp yerini düzeltmiş, üzerine bastırmış. Evden çıkarken Eleni ocağa dönecek olmuş. Yorgaki söndürdüğünü söylemiş. Yine de gidip bakmış. Mihail kapının önünde beklemiş. Sokağın taşları gündüzkünden açık görünüyormuş. Taşıyıcı önden yürüyor, dönüp dönüp onların gelip gelmediğini kontrol ediyormuş. Bir yerde durup başka bir grubun geçmesini beklemişler. Mihail karanlıkta yalnızca taşınan bir kafesin sallandığını seçmiş. Kafesin içindeki hayvanın sesini hatırlamıyormuş.
Liman yolunda Yorgaki oğluna adını sorarlarsa hemen cevap vermemesini söylemiş. “Ben konuşurum,” demiş. Mihail bunu bütün sorular için geçerli saymış. Taşıyıcı üşüyüp üşümediğini sorunca babasına bakmış. Adam önce anlamamış, sonra başını çevirmiş. Defterde o anın ardından tek bir cümle vardı: Susmayı bana önce korku öğretti, sonra herkes terbiyeli olduğumu sandı.
Limanın yakınında onları bir duvarın dibinde bekletmişler. Başka aileler görünür yerde sıralanıyor, isimler söyleniyor, eşyalar sayılıyormuş. Mihail kendi adının okunmasını beklemiş. Annesi elini sıkınca beklememesi gerektiğini anlamış. Üçü bir listeye girmek için değil, o listelerin arasından geçebilmek için oradaymış. Babasının yüzüne bakmış. Yorgaki duvarın taşlarını sayar gibi önüne bakıyormuş; çocuğun sorusunu görmemeyi tercih etmiş olabilir, dedem bundan emin değildi.
Taşıyıcı acele etmelerini istemiş. Bir görevli karşı çıkınca Yorgaki küçük kesesini uzatmış. Mihail bunun bedel mi, rüşvet mi, önceden konuşulmuş bir borç mu olduğunu bilmiyordu. Keseden sonra yol açılmış. Gemiye binerken Eleni’nin ayağı kaymış. Yorgaki elindeki bohçayı bırakıp onu tutmuş. Bohça aşağı düşmemiş, basamağın kenarında kalmış. Mihail onu almak için eğilmiş; bir adam ensesinden hafifçe itip yürütmüş. Arkalarından kimin aldığını görememiş. Sonra bohça yanlarına getirilmiş. Eşyayı bırakan kişi adını söylemeden gitmiş. Dedem o adama teşekkür edip etmediğini hatırlamıyordu. Defterin o sayfasında, hatırlamadığı küçük iyilikler, kendisine söylenen tehditlerden daha fazla yer kaplıyordu.
Alt tarafta onlara dar bir yer gösterilmiş. Yüklerin, insanların, ıslak kumaşların birbirine karışan kokusu içinde Eleni oturmuş. Yorgaki önce oğlunu onun yanına yerleştirmiş, sonra boşluk bulup kendisi çökmüş. Evlerinin kapısını kilitleyip kilitlemediklerini Mihail o anda sormuş. Babası cevap veremeden annesi “Kilitledik,” demiş. Çocuk başını dizlerine koymuş. Geride bırakılan bir kapının kapalı olduğunu bilmek, önlerindeki yol hakkında hiçbir şey bilmemekten daha kolay taşınır bir bilgiydi. Aşağıda annesinin öksürüğü başlamış. Mihail koluna yaslanmış; gemi daha kalkmadan birkaç dakika uyuyabilmiş.
15. Bölüm – Vapurun Kıçında
Sonraki yapraklar aynı yolculuğa dönüp duruyordu. Ayrı kâğıtlara çıkardığım parçaları olayların sırasına koydum. Bu yolculuğu ve ardından yaşadıklarını dedemin ağzından aktarıyorum; hatırlayamadığını söylediği yerlerde boşlukları bıraktım.
Güverteye çıktığımda kıyı hâlâ yakındı. Annemin yanından yalnızca biraz hava almak için ayrılmıştım. Babam merdivenden uzaklaşma, demişti. Ben uzaklaşmadığımı sanarak adım adım geminin kıçına yürüdüm. İnsanların arasından görünmeyen bir boşluğu seçiyor, geçince ötekini arıyordum. Sonunda demirlere ulaşınca sanki gemiye o anda binmişim gibi korktum. Aşağıdan ayrıldığımız anlaşılmıyordu. Yukarıdan ise bütün evler yerlerinde duruyor, biz onların önünden kayıyorduk.
Mustafa’nın evini seçmeye çalıştım. Onun çoktan İzmir’e gittiğini biliyordum. Yine de bir pencere ışığı görünce orada beklediğini düşündüm. Çocuk aklım, bir şeyi bilmekle öyle olmasını istememeyi ayırabiliyormuş. Evin hangi tarafta kaldığını bile doğru kestiremiyordum. Gördüğüm ışık limandaki bir depoya ait olabilirdi. Şimdi yazarken bunu söyleyebiliyorum. O gece ışığı kaybetmemek için başımı oynatmadım.
Yanımda bir kadın, kucağındaki bebeğin örtüsünü düzeltiyordu. Bebeğin başı geriye düşünce kolunu kaldırıp tutuyordu. Bir süre sonra benden bohçasını ayağımla itmemi istedi. Sesini anladım; bizim sokağın insanları gibi konuşuyordu. Bohçayı ona yaklaştırdım. Bana adımı sordu. Babamın sözünü hatırladım, cevap vermedim. Kadın duymadığımı sanıp tekrar sordu. Bu kez merdivene baktım. Babam orada yoktu.
“Annen nerede?” dedi.
Aşağıyı gösterdim.
“Yanına git. Burada ezilirsin.”
Beni küçümsediğini düşünüp gitmedim. Kalabalık hareket edince arada sıkıştım. Kadın bebeği bir koluna alıp öteki eliyle beni demirlerden çekti. Önce kurtulmaya çalıştım, sonra elinin kuvvetine güvendim. Bırakınca teşekkür etmeden uzaklaştım.
Gemi hızlandıkça kıyıdaki ayrı ayrı sesler birbirine karıştı. Birilerinin bağırdığını duyuyordum ama kelimeler gelmiyordu. Çan sesini aradım. Babamın pazar sabahları çıkardığı sesle aynı değildi; belki çan bile duymamıştım. Motorun uğultusunun içinden evime ait bir şey seçmek istiyordum. Duman yön değiştirince gözlerim yandı. Ağladığımı kimse anlamasın diye başımı çevirmedim. Orada herkesin kendi yüzüyle uğraştığını henüz bilmiyordum.
Cebimdeki fotoğrafa elimi götürdüm. Kenarı nemlenmişti. Çıkarmaya korktum. Rüzgâr kaparsa iki çocuğu bir daha göremeyecektim. Fotoğrafın ne kadar küçük olduğunu ilk kez o anda düşündüm. Duvarı, ağacı, Mustafa’yı, beni içine alıyordu; bütün bunları taşıyan şey gömleğimin cebinden düşebilecek kadar küçüktü. Elimi üstünden çekmedim. Yanımdan geçen bir adam midemin bulandığını sanıp kenara durmamı söyledi.
Babam beni bulduğunda kızmadı. Bu, kızmasından daha kötüydü. Yüzünde sanki çok uzak bir yerden gelmiş gibi bir yorgunluk vardı. Kolumdan tuttu, aşağı yürüttü. Merdivenin başında durdum. Annemin iyileşip iyileşmediğini sordum. “Uyuyor,” dedi. Soruma tam cevap vermediğini anladım ama yeniden sormadım. Aşağıda annem uyanıktı. Beni görünce elini uzattı. Babamın biraz önce söylediği sözün yalan olduğunu ikimiz de biliyorduk; hiçbirimiz dile getirmedik.
Yanına oturdum. Alnına dokunmama izin vermedi. Saçlarımı düzeltti. Ellerinin içi sıcaktı ama parmakları üşür gibi titriyordu. Üzerimdeki fazla gömleği çıkarmamı söyledi. Gece onu kendi giydirmişti. Çıkardım, katlayıp bohçaya koydum. Babam su bulmaya gitti. Onun uzaklaşmasıyla annemin yüzü değişti. Yanımda güçlü görünmeye çalıştığını bugün biliyorum. O zaman niçin birden yorulduğunu anlamamıştım.
Ekmeği bölüp büyük parçayı bana verdi. Değiştirmek istedim. “Ye,” dedi. Yedim. Annemin yemediğini gördüğüm hâlde kendi payımı bitirişim yıllarca hatırımda kaldı. Açlığımı ona ihanet etmişim gibi hatırladım.
Gece olup olmadığını aşağıda anlamak güçtü. Yukarıdan gelen ayak sesleri azaldığında uyumayı denedik. Annemin başı babamın omzundaydı. Ben bohçaya yaslanmıştım. Bir çocuk ağlıyor, birisi onu susturmaya çalışıyordu. Sonra susturan kişinin de ağladığını duydum. Babam sessizce dua etmeye başladı. Dudaklarına bakıyordum. Bildiğim sözleri içimden tamamladım. Yanımızdaki adam gözlerini kapadı. Bizi duydu mu, ne anladı, bilmiyorum. Kimse babama ne dua ettiğini sormadı.
Sabaha doğru annemin ateşi arttı. Babam bir görevli bulmak için yukarı çıktı. Ben onun geri döneceği merdiveni izledim. Annem elimden tuttuğu sürece yerimden kalkmadım. Kolunu gevşetince korkup elini yeniden kendi avucuma aldım. Uyandığında canını acıttığımı söyledi. Bıraktım. Birkaç saniye sonra bu kez o parmaklarımı tuttu. Öyle hafif tuttu ki yeniden kaybedeceğimi sandım. Daha ölümü bilmiyordum. Yalnızca gevşeyen bir elden korkuyordum.
Babam bir kadınla döndü. Kadın annemin alnına dokundu, örtüsünü hafifletti. Ne zamandır hasta olduğunu sordu. Babam günleri karıştırdı. Bohçadan temiz bir mendil çıkardım; kadın ıslatıp annemin alnına koydu. Doktor olup olmadığını öğrenmedik. Başkası çağırınca gitti.
Öğlene doğru güverteye çıkmama izin verdiler. Annem uyuyordu. Güneş suyun üzerinde sertçe parlıyor, baktığım yerde gözümü tutamıyordum. Kıyı görünmüyordu. Önce yanlış tarafa baktığımı sandım. Geminin çevresinde dolaşabileceğimi düşünerek yürüdüm; bir görevli önümdeki yükleri gösterip geri çevirdi. Başlangıçtaki pencere ışığını aramaktan vazgeçtim. Yerinde hiçbir şey yoktu. Resmo’nun kaybolmuş olmasıyla benim onu göremeyişim arasındaki farkı o yaşta kuramıyordum.
Korkulukların dibinde bir çocuk ayakkabısını tamir ediyordu. Bağcığı kopmuştu. Cebindeki ipi deliğe geçiremiyor, tükürüp sertleştiriyordu. Yanına oturdum. Bir süre yardım etmedim; istemesini bekledim. Sonra ipi uzattı. Ben geçirdim. Ayakkabısını giyip ayağa kalktı. Adımı sormadı. Onunkini ben de sormadım. Gemide birini tanımadan işine yardım etmek mümkünmüş. O sabah bu bana büyük bir kolaylık gibi geldi. Gece yarısına doğru gemi bir yana yattı. İnsanlar aynı anda birbirine tutunmaya çalıştı. Annemin başını babamın kolundan kaymasın diye tuttum. Yukarıda bir şey yuvarlandı, ardından bağırış geldi. Babam hemen ayağa kalkmadı. Önce annemi daha güvenli bir yere dayadı. Sonra merdivene bakıp bekledi. Sesin kötü bir haber getirip getirmeyeceğini hepimiz dinliyorduk.
Bir adam aşağı inip yer açılmasını istedi. Yük kaymıştı. İnsanlar ne dediğini anlamayınca Rumca tekrarladı. Birbirimizin omzunu tutarak yana çekildik. Babam annemin üzerine eğilip çarpmasını önledi. Yanımızdaki yaşlı adam bohçasını kaldırıp anneme yer açtı. Kendi dizlerini karnına çekti. Babam teşekkür edince başını salladı, annemin yüzünden gözünü kaçırdı.
Babam uyumamı söyledi. Annemin üstündeki örtüye baktım. Sıcaklığına rağmen üşüyordu. Benim giymediğim gömleği başının arkasına koyduk. Babam kumaş kirlenecek, diye düşündüğümü sanıp yüzüme baktı. Ben gömleği düşünmüyordum. Annemin artık benim giydiğim şeyi yastık yapacak kadar savunmasız oluşunu anlamaya çalışıyordum. Onu hep bir şey hazırlarken görmüştüm. Şimdi başkalarının kendisine ne vereceğini bekliyordu.
Sabaha yakın taşıyıcıyı yeniden gördük. Bizi gemiye ulaştıran adamın yolculuğa devam ettiğini o ana kadar bilmiyordum. Elinde küçük bir kap vardı. Babama uzattı. İçindeki suyu nereden bulduğunu söylemedi. Babam kesesine uzanınca adam eliyle durdurdu. Sonra anneme baktı, acele etmememizi söyledi. Bir yere varmak için sabırsızlanıyorduk; geminin hızına etki edemiyorduk. Onun acele etme sözü, elimizdeki kabı dökmemek içindi. Babam bunu anlayıp başını salladı. Taşıyıcı üşüyüp üşümediğimi sordu. Bu kez babamdan izin beklemeden hayır dedim. Üşüyordum. Adam başımı okşayacak oldu, avucundaki kiri görünce vazgeçti. Elini pantolonuna silip yeniden uzattı. Başımı kaçırmadım. Bir ara annem bir şeye kızdı. Babam ıslak bezi alnında fazla uzun tutmuştu; kumaşın suyu kulağına akıyordu. Babam özür dileyip bezi sıktı. Annemin kızabilmesi beni sevindirdi. Evimizdeki anneme benziyordu. Bir ihtiyacını söyleyebiliyor, rahatsız olduğu şeyi düzelttirebiliyordu. İyileşiyor sandım. Babam da aynı umuda tutunmuş olabilir. İkimizin yüzünde bir anlık hafifleme oldu. Sonra annem yeniden gözlerini kapadı. Bir iyileşme belirtisi sandığım şey, kısa bir güç toplama anıymış.
Gündüzün ne zaman başladığını merdivenden gelen ışıkla anladık. İnsanlar sırayla yukarı çıkıyordu. Bir çocuğun kaybolduğu söylendi. Annesi onun adını birkaç kez bağırdı. Ben irkildim. Kendi annem öyle seslense koşup gidecektim. Çocuk bulunana kadar aşağıdaki herkes çıkışa baktı. Sonunda iki yükün arasında uyuduğu anlaşıldı. Kadın çocuğu kolundan çekip önüne aldı, sonra birden sarıldı. Az önceki korku öfkeye, öfke ağlamaya dönüştü. Babam beni kendine yaklaştırdı. Bir şey söylemedi.
Güverteye yeniden çıktığımda ayakkabısını onardığım çocuk beni tanıdı. Eliyle yanına çağırdı. Korkuluğa yakın duruyordu. Bir şeyi göstermek istedi. Su üzerinde yüzen küçük bir tahta parçası vardı. Çocuk onun nereye gideceğini sordu. Bilmiyorum dedim. Gemiden düştüğünü düşünüyordu. Nereden düştüğünü görmemişti. İkimiz de parçayı gözden kaybedene kadar izledik. Sonra birbirimize baktık. Bütün yolculuk boyunca ilk kez birisi bana cevabını bilmediğim için ayıplanmayacağım bir soru sormuştu.
Çocuğun babası yanımıza geldi. Onu benden uzaklaştırmadı. Bir süre aynı yöne baktı. Sonra kendi cebinden bir iğne ve iplik çıkardı. Ayakkabının kenarındaki söküğü gördüğünü anlattı. Benim geçirdiğim ip yetmemişti. Çocuk ayağını çıkardı. Adam çömelip dikmeye başladı. Geminin sallantısında iğneyi doğru yere sokmakta zorlanıyordu. Bir keresinde parmağına battı. Başını kaldırıp küfretti. Çocuk güldü. Ben de güldüm. Adam bize baktı, kızmadı. Parmağını ağzına götürdü, sonra yeniden işe koyuldu.
Aşağı döndüğümde annem uyanıktı. Ayakkabıyı anlattım. Gülünce hikâyeyi uzattım; adamın iğneyi düşürdüğünü de söyledim. Düşürmemişti. Annem daha çok gülmedi. Yazarken iğnenin düşmediğini belirtmek istedim. Onun o günkü gülüşünü şimdi büyütemem.
Bir süre sonra annem uyuyakaldı. Babam bir şey söyleyecek olduğumda eliyle susmamı işaret etti. Yüzü daha az kasılmış görünüyordu. Yanına çöktüm. Fotoğrafı çıkarıp ilk kez baktım. Kâğıdın bir köşesi kıvrılmıştı. Düzeltmek için dizime bastırdım. Mustafa gülümsüyordu. O gülümsemenin İzmir’de beni beklediğine inanmaya çalıştım. Sonraki günlerde bu inancı defalarca kaybedecektim. O an annemin uyuduğu birkaç dakika boyunca, ona ihtiyacım vardı. Babam kesedeki paraları saydı. Ben görmeyeyim diye dönmedi. Az kaldığını anlamak için hesap gerekmiyordu. Keseyi bağlayıp annemin yüzüne düşen saçı çekti.
İzmir’e yaklaştığımız söylendiğinde herkes ayağa kalktı. Annem kalkamadı. Babam çevreden yardım istedi. Önce kimse duymadı. Bir daha seslendi. Yanımızdaki adam, yol boyunca hemen hiç konuşmayan o adam, bohçasını bırakıp annemin öteki koluna girdi. Ben eşyaları aldım. Fotoğrafı gömleğimin içine koydum. Merdiven, ilk çıktığım zamankinden daha dar görünüyordu. Yukarıdan inenlerle çıkanlar birbirine yol vermeye çalışıyor, bir türlü hareket edemiyordu. Bir çocuk ayağıma bastı; ona kızmadım. Ben de birinin ayağına basıyordum.
Kıyıdaki evleri saymaya çalıştım. Babam annemi oturtacak yer arıyordu. Deniz kokusuna odun, yağ ve ıslak yük karışmıştı. Burası yabancıydı ama hâlâ üç kişiydik. Gemi karaya yaklaştığında annem yaşıyordu. Babam da oradaydı.
16. Bölüm – İzmir’e Kusulan İsimler
Gemi durduğunda biri bağırdı. Adını mı seslenmişti, yardım mı istiyordu, anlayamadım. Merdivene yürüdük. Güvertedeki ışık gözümü alınca bohçayı bir elimden ötekine geçirip yüzümü örttüm.
İzmir limanı insan ve yükle doluydu. Adlarını bilmediğim insanlar birbirlerini çağırıyor, eşyalarını arıyor, bir görevliye bir şey anlatmaya çalışıyordu. Çoğu bizim gemimizle gelen Müslüman ailelerdi. Aralarında bizim gibi hangi yoldan geldiği kâğıtlarda görünmeyen başkaları var mıydı, bilmiyorum. Babam konuşurken sesini alçaltıyordu. Kendi adım o kalabalıkta kimseye bir şey söylemiyordu. Beni çağıran bir tek annem vardı.
Babam annemin koluna girmişti. Gemi merdivenlerinde bize yardım eden adam öteki yanındaydı. Bohçayı ben taşıyordum. Kalabalık hızlanınca adımlarımı onlarınkine uydurmak için koşar gibi oldum. Annem bir kez durmamı istedi. Babam bohçayı elimden aldı, sonra annemi tutabilmek için yeniden bana verdi. Üçümüz aynı anda ilerlemeyi öğrenmeye çalışıyorduk. “Yürü Mihail,” dedi babam. “Dışarı çıkalım.” Bir yük arabasına yol vermek için durduk. Aramızdan insanlar geçmeye başlayınca babamın ceketini tuttum. Limanın dışına çıkınca geniş bir sokağa geldik. Annem ayaklarını sürüyordu. Resmo’da kapısını çalacağımız bir ev olurdu. Babam burada yüzlere bakıyor, durup konuşacağı birini seçemiyordu.
Limanın yakınındaki cami avlusunda annem bir duvarın dibine çömeldi. Su istedi. Babam hem su hem yardım edecek birini bulmak için çevresine baktı. Bize beklememizi söyledi. Gittiği yönü izledim; annem seslenince başımı çevirdim. Yeniden baktığımda onu göremiyordum.
Annemin yanında bekledim. Güneş ilerledi; duvarın gölgesi kısaldı. Annem başını kaldırıp bana baktı. “Baban…” dedi, gerisini getiremedi. Gittiği yöne bir daha baktım.
Babam dönmedi. Suyu mu aradı, hasta anneme yardım edecek birini mi buldu, yolda başına ne geldi, öğrenemedim. Sonraları çalışmaya gitmiş olabileceğini söyleyenler oldu. Hiçbiri onu kendi gözüyle gördüğünü anlatmıyordu. Çocukken aklıma terk edildiğim de geldi. Bunu düşündüğüm için sonra çok utandım. Bugün bildiğim tek şey, o gün yanımızdan ayrıldığı ve geri gelmediğidir.
Annemin ateşi yükseliyordu. Yolculuktan önce başlayan halsizliğini yorgunluk sanmıştık. Şimdi elleri titriyor, alnı yanıyordu. Ben örtüsünü düzeltiyor, su isteyip istemediğini soruyordum.
Annemin başının altına bohçamızdaki gömleği koydum. Avludaki kadınlardan biri bize yer açtı. Gölge gün ilerledikçe duvarın başka yanına çekiliyor, annemin yüzü güneşte kalıyordu. Örtüyü tuttuğum yerden biraz kaldırıp gölge yapmaya çalıştım. Bir süre sonra birisi yanıma oturdu, örtünün öteki ucunu tuttu. Adını sormadım.
On üç yaşındaydım. Annemin hastalığı, babamın yokluğu, bekleyen kalabalık; bunların hiçbirini düzene sokamıyordum. Bohçamızdaki küçük haçı elime alıp sonra geri koydum. Dua etmeye öfkelendiğim günler oldu. Öfkem geçince tekrar başladım. İnancım tek bir günde kaybolup geri gelmedi. Bazen yalnızca annemin sesini hatırlamak için kelimeleri söylemek istedim.
Avluda bekleyenlerin arasında her gün başka bir iş yapan bir kadın vardı. İlk gördüğümde su dağıtıyor, ertesi sabah bir çocuğun saçındaki bitleri ayıklıyordu. Ona bir adıyla seslenildiğini duymadım. Herkes abla diyordu. Annemin yanına çömeldiğinde etrafına bakıp bez istedi. Kendi bohçamızı açtım. Bezlerin hangisinin temiz olduğunu bilmememden utandım. Annem olsaydı bilirdi. Kadın elimi durdurup bir tanesini seçti. “Bu olur,” dedi. Türkçenin o iki kelimesini anlamıyordum ama sesindeki kararı anladım.
Annem gözlerini açtığında ilk sorduğu babam oldu. Su ve yardım bulmak için gittiğini söyledim. Ne zaman döneceğini sordu. Birazdan, dedim. Bunu babam söylememişti. Kendi bulduğum bir zamandı. Sonra her seslenişinde aynı cevabı verdim. Birazdan kelimesi bütün günü tuttu. Akşam olduğunda anlamını kaybetti; ağzımdan yine çıktı.
Kadın beni yemek dağıtılan yere gönderdi. Gitmek istemedim. Annemin yanından ayrılırsam babam dönecek, beni bulamayacakmış gibi düşünüyordum. Kadın omzumu çevirdi, eliyle yürü işareti yaptı. Sırada beklerken önümdeki adam tabağını çocuğuna verdi. Çocuk dökmemek için iki eliyle tutuyordu. Bana bir kap gerektiğini o zaman anladım. Geri dönmek üzereyken biri teneke bir çanak uzattı. Yemeği aldıktan sonra kime geri vereceğimi bilemedim. İnsanın yoksulluğu yalnızca yiyecek eksikliği değilmiş; yiyeceği taşıyacak şeyi de bilmiyordum.
Annem çok az yedi. Kaşığı ağzına götürmemden rahatsız oldu. Kendisi almak istedi. Çanağı tutmasına yardım ettim. Dökülen birkaç damlayı kolumla sildim. Babamın dönmesini beklerken ona kızmaya başladım. Bu kızgınlığı yıllarca kendime itiraf edemedim. Gelmediği için öfkelenmiştim. Başına bir şey gelmiş olabileceğini düşünmek, bizi bırakmış olabileceğini düşünmekten daha korkunçtu. Çocuk aklım ikisinden birini seçemiyordu.
Birkaç gün böyle geçti. O gece annem adımı söyledi. Bir isteği var sanıp eğildim; yalnızca seslenmişti. Sabah gözlerini açmadı. Kadın yüzüne bir bez çekince elini durdurmaya çalıştım. Bileğimi incitmeden tuttu, bir şeyler söyledi. Anlamadım. Sesim avluda duyuldu; buna rağmen annemin üzerindeki bez kalkmadı.
Deftere annemin hastalığının adını yıllar sonra, bana söylendiği biçimde yazdım: tifüs. O avluda bunu söyleyenin doktor olup olmadığını bilmiyorum. Hastalığın ismini bilmek, ona yardım edememiş olmamı değiştirmedi. Annemi gemide kaybetmedim. Karaya çıktıktan sonra, babamı beklerken kaybettim. Bu ayrıntıyı unutmamak için iki kez yazıyorum. Çünkü yaşlandığımda bazı geceler annemi hâlâ gemiden indirebiliyorum; ondan sonrasını değiştiremiyorum.
Sonradan annemin gömüldüğü yeri aradım. O gün bana gösterilen işareti on yedi diye hatırlıyorum. Bunu gerçek bir mezar numarası gibi söyleyecek bir kaydım yok; gördüğüm rakamın neye ait olduğunu anlayamamış olabilirim. Adını söylediğimde sorumu anlayan birine ulaşamadım. O belirsizlik yıllarca sürdü. Annemin adını, Eleni’yi, bir rakamın yerine koymaya hiç razı olmadım.
Sonra sokaklarda dolaşmaya başladım. İlk günler ekmek, su verenler oldu. Bana da mübadil diyorlardı. Mübadillerin bir kısmının gideceği bir yer, beklediği bir haber vardı. Ben her sabah aynı avluya dönüyor, akşam olduğunda yatacak yer arıyordum. Geceleri limana gidip gemilere baktım. Birinin beni geri götürmesini istiyordum. Eve dönünce kapıyı kimin açacağını düşünmeden. Bu bekleyiş haftalar sürdü.
Birkaç gün sonra bir adam beni başka bir yere götürmek istedi. Yanında çocuklar vardı. Kalmamın doğru olmadığını anlatmaya çalışıyordu. Ben babamın avluya döneceğini düşündüğüm için gitmedim. Adam adımı bir kâğıda yazmak istedi. Mihail dedim. Söylediğimi tekrarladı; doğru söylemedi. Düzelttim. Tekrar denedi. Elindeki kalem kâğıdın üzerinde beklerken başka biri seslendi. Başını çevirince kaçtım. Şimdi düşününce bana yardım etmeye çalışmış olabilir. O zaman yalnızca bir başka yere götürülmekten korkmuştum.
Akşam avluya döndüğümde bıraktığım köşe doluydu. Bohçamın yerinde başka birinin eşyası duruyordu. Kendi bezimi aradım. Kadınlardan biri çöplerin yığıldığı tarafı gösterdi. Orada annemin mendilini buldum. Eşyaların geri kalanını bulamadım. Fotoğraf gömleğimin içindeydi. Onu cebimden çıkarmadığım için ilk kez kendimi akıllı saydım. Sonra mendili ne yapacağımı bilemedim. Koklamaya çalıştım. Islak taş kokuyordu.
Babamı aramak için aynı yolu kaç kere yürüdüğümü bilmiyorum. Bir dükkânın önünde beni görünce elini sallayan bir adam vardı. Her seferinde sanki beni tanıyormuş gibi davranıyordu. Ondan korkmamaya başladım. Sonra bir gün o da yoktu. Şehrin içindeki her kayboluşu kendi kaybıma katıyordum. Yeni bir sokaktan dönünce babamın orada olabileceğine inanıyor, dönmediğim sokakları suçluyordum. Açlık, aramaya ayırabildiğim yolu gittikçe kısalttı.
Bir gün kıyıda babama benzeyen birini gördüm. Sırtı bana dönüktü. Ceketinin omzu aynı biçimde düşüyor, yürürken sağ ayağını biraz dışarı basıyordu. Peşinden koştum. Seslenirken önce adını kullanmadım. Baba dedim. Adam dönmedi. Bir kez daha bağırdım. Bu kez etraftaki iki kişi baktı. Adam yürümeye devam etti. Yanına ulaşınca kolunu tuttum. Yüzünü çevirdiği anda yanıldığımı anladım.
Kızmadı. Hatta ne istediğimi sordu. Söylediklerini anlamadım. Elimi bıraktım, geriye çekildim. Adam cebine uzandı. Para vereceğini sanıp başımı salladım. Bana yarım bir ekmek uzattı. Aldım. O anda yardımına ihtiyaç duymam, onu babam sanmış olmamı daha utanç verici kıldı. Adam uzaklaşınca arkasından baktım. Aynı omuz, aynı yürüyüş. Yüzünü gördüğüm hâlde birkaç saniye daha kendimi kandırabilirdim.
Sonra uzaktan benzeyenlerin yüzüne hemen bakmamaya başladım. Birkaç adım boyunca babamın orada olduğunu düşünebiliyordum. Çok aç olduğum günlerse yüzleri aramıyor, yalnızca insanların ellerindeki yiyeceklere bakıyordum.
Bir akşam iki çocuk beni yanlarına çağırdı. Aralarında Rumca konuşuyorlardı. Önce sevindim. Sorular sordular, ben de cevap verdim. Nerede yattığımı öğrenmek istediler. Gösterdim. Çocuklardan biri oranın tehlikeli olduğunu, başka bir yere gidebileceğimizi söyledi. Onların peşine takıldım. Bir duvar dibine oturduk. Büyük olan cebimde ne bulunduğunu sordu. Fotoğrafı göstermedim. Mendili çıkardım. Alıp yere serdi, üzerine birkaç kabuk koydu. Yemem için uzattı. Sonra küçük olan gömleğimin içine elini uzatmaya çalıştı. Ayağa kalktım. Büyük çocuk gülüp korkmamamı söyledi. Korkuyordum. Elimdeki mendili çektim, kabuklar yere düştü. Beni ittiler. Nasıl kurtulduğumu tam hatırlamıyorum. Koşarken ayakkabımın biri gevşedi; durup bağlamadım. Arkama baktığımda gelmiyorlardı. Duvarın köşesine sığınıp cebimi yokladım. Fotoğraf yerindeydi. Annemin mendilini orada bırakmıştım.
Ertesi gün mendili aynı yerde bulup aldım. Kollarım titriyordu. Sonra birkaç gün Rumca ses duyunca da saklandım. Yaklaşacağım kişiyi dilinden seçemeyeceğimi öğrenmiştim; yerine koyacak başka bir ölçüm yoktu.
Bir dükkânın önünü süpürmem karşılığında ekmek aldığım günler oldu. Adam bana önce süpürgeyi vermiş, sonra ne yapacağımı işaretlerle anlatmıştı. İş bitince elini sallayıp gitmemi
istedi. Ekmeği unuttuğunu sandım. Kapıda durdum. Adam kızdı. O anda baştan bana ekmek sözü verip vermediğini bile doğru anlamış olup olmadığımdan emin değildim. Yan taraftaki kadın konuşmamızı görüp araya girdi. Adamla tartıştı. Sonunda ekmek geldi. Parçayı bana uzatan kadın yüzüme bakmadı; dükkâncıya bakmayı sürdürdü. Ekmeği yürürken yedim. Kimin haklı olduğunu hâlâ bilmiyordum. Ama biri benim kapıda bekleyişimi görmüştü. O günün geri kalanında biraz daha dik yürüdüğümü hatırlıyorum. Sonra gece oldu, yer aradım, hava soğudu. Küçük bir iyilik, sonrasını güvenceye almıyordu. Yine de yapılmış olması önemini yitirmiyordu.
17. Bölüm – Çöplükte Karşılaşma
O sabahı sayacak gücüm kalmamıştı. Açlığım artık sancıdan çok uyuşukluğa benziyordu. Yürürken dizlerim titriyor, durduğumda yeniden yola çıkacak gücü bulamamaktan korkuyordum. Arka sokaklardan birinde çöplerin yığıldığı yere gittim. Sebze kabuklarının arasında yiyecek arayan başka çocuklar da vardı. Önlerinde eğilmekten utandım; sonra bir gazete kâğıdının altındaki ekmeği gördüm. Diz çöküp aldım. Yarısı yenmiş, üstü küflenmişti. Küflü yerini kopardım. Kalanı avucuma sıkıştırıp doğruldum. Üzerime bir gölge düştü. Başımı kaldırmadan ekmeği göğsüme bastırdım. Büyük çocuklar bazen yiyeceğimizi alıyor, bazen hiçbir şey almadan dövüp gidiyordu. Bir el uzandı. Avucu açıktı. İçindeki beyaz çizgiyi tanıdım: Resmo’da bir taşın kestiği yer. Mustafa’nın eli. Başımı kaldırdım. Saçları fesinin altından dağınık çıkmış, gömleği yamalanmıştı. Bana bakıyordu. Dudakları kıpırdadı; sesini duymadım.
“Mustafa,” dedim. Sesim çatladı. Gözleri dolunca ben de ağlamak istedim. Boğazımdan kuru bir hıçkırık çıktı. “Seni aradım,” dedi Mustafa. “Üç gündür. Birinden duydum.” Ellerini omzuma koydu. Söylediklerini hemen anlayamadım. Beni nasıl duyduğunu daha sonra soracaktım. O anda, adımı bilen birinin karşıma çıkmış olması yeterliydi. Elimi kaldırıp koluna dokundum; gerçekten orada durduğundan emin olmak ister gibiydim.
Mustafa beni o gün yalnızca yüzümden tanımamış. Bunu daha sonra söyledi. Handa yük taşıyan bir adam, kıyıda dolaşan ve sürekli aynı Rumca soruyu soran bir çocuktan söz etmiş. Mustafa önce inanmak istememiş. Bizim ailemizin Girit’te kaldığını biliyormuş. Yine de üç gün boyunca işi bittikten sonra limana inmiş. Beni ararken boyumu, saçımı, gömleğimin rengini anlatmış. Gömleğimin rengi değişmişti; kimse verdiği tarife uyduramamış. Sonunda annemin adını söylediğim bir adam onu arka sokağa yönlendirmiş.
“Niye burada duruyorsun?” diye sordu.
“Babam gelecek.”
“Seni burada mı bıraktı?”
Avluyu gösterdim. Tam orada bırakmamıştı. Ama ona yakın kalırsam bulunacağımı sanıyordum. Mustafa elindeki ekmeği uzattı. İlk lokmayı çiğnerken boğazıma takıldı. Bir şeye benzemeyen sesler çıkardım. Arkadaşım korktu, sırtıma vurdu. Kızdım. Vurmayı bıraktı. Biraz su bulup getirdi. O kısa ayrılıkta da kaçacağını düşündüm. Sokağın köşesine varınca arkasından seslendim. Dönüp elini kaldırdı. Geri geldi.
Beni hana götürmek istediğinde kabul etmedim. “Yarın buraya yine geliriz,” dedi. Sözüne inanmadım. Anneme birazdan diyen ben, bir başkasının yarınına güvenemiyordum.
Mustafa yanıma çöktü. Pantolonunun dizini kirletmemek için kaldırdı, sonra bunun ayıp olduğunu düşünüp bıraktı. O küçük hareketi gördüm. Benim üstümdeki kirin onun üstüne de geçmesinden çekiniyordu. Bundan utanmıştı ama çekinmişti. Aramızdaki eski eşitliğin kaybolduğunu ilk orada hissettim.
“Gelmezsem sen gelirsin,” dedi sonunda. “Yolunu göstereceğim.”
Bu daha inandırıcıydı. Ona bütünüyle teslim olmam gerekmeyecekti. Ayağa kalktım. Bacaklarım önce taşıyamadı. Kolumdan tuttu. Elini ittim. Birkaç adım sonra yeniden tutmasına izin verdim. Bana bakmadan, sanki hep böyle yürürmüşüz gibi ağır ağır ilerledi. Önümüzden geçen iki çocuk güldü. Mustafa onlara bir şey söyledi. Çocuklar uzaklaştı. Ne dediğini sormadım. Türkçenin birini korumak için de kullanılabildiğini o gün sesinden anladım.
Hana gitmeden önce avluya uğramak istedim. Mustafa ekmeği sarmak için çıkardığı bezi cebine koydu. “Yarın geliriz,” dedi. Yarın sözüne yüzümü buruşturmuş olmalıyım. Bir daha söylemedi. Hangi yoldan gideceğimizi sordu. Göstermek için kolumu kaldırdım. Limana doğru değil, içeriye dönmemiz gerekiyordu. Sokakların adını bilmiyordum; köşedeki kırık taş, kapısında mavi kova duran dükkân, yere kadar inen asma vardı. Yol tarifim bunlardan oluşuyordu.
Avluya varınca ilk baktığım köşe boştu. Annemin yattığı yeri kalabalık arasında bile bulabiliyordum. Şimdi gölge oraya henüz ulaşmamıştı. Yere serilmiş bez yoktu. Bir kedi duvarın dibini kokladı, sonra kapıya doğru yürüdü. Mustafa yanımda sessiz durdu. Çocukluğumuzda bir yeri birlikte görmeye gittiğimizde o hemen konuşurdu. Burada söyleyeceği şeyi bana bırakıyordu.
Annemin başına bez koyan kadını aradım. Su taşıyan başka bir kadın vardı. Mustafa onunla konuştu. Parmaklarıyla tarif ettiği kişinin boyunu gösterdi. Kadın başını iki yana salladı. Sonra birini çağırdı. Üç kişi birden konuşmaya başladı. Gözleri ara sıra bana dönüyordu. Söylenenleri anlamayınca yüzlerinden bir haber çıkarmaya çalıştım. Acıyan bakış kötü haberdi; kaşın kalkması, birinin bir şey hatırladığı anlamına geliyordu. O gün bu işaretlerin çoğunu yanlış okudum.
Mustafa konuşmanın bittiğini sanıp bana döndü. O sırada arkadaki adam bir şey daha söyledi. Arkadaşım yeniden baktı. İki kelime sordum, cevap vermedi. Önce adamın ne dediğinden emin olmak istiyordu. Sabredemedim. Kolundan çekince öfkelendi. “Bir dur,” dedi. Kendi dilimizdeydi. İlk kez o sabah kendisine yetişmeye çalışan bir yük gibi hissettim.
Adam başka bir avludan söz ediyormuş. Hastaların bir kısmını götürmüşler. Annemin götürüldüğünü söylemiyordu; başucundaki kadının orada bulunabileceğini düşünüyordu. Mustafa bunu anlattığında bütün yolun uzadığını hissettim. Başka bir avlu demek, babamın bizi bulamayacağı bir yer daha demekti. “Burada beklemeliyiz,” dedim. Arkadaşım, baban gelirse nereye gittiğimizi söylerler, dedi. Kime söyleyeceklerdi? Adlarımızı bilmeyen, yarın burada bulunup bulunmayacağını bilmediğimiz insanlara bakıyordum.
Adam yüzümü anlamış gibi çömeldi. Bana Rumca birkaç kelime söyledi. Babamı tarif etmemi istiyordu. Yorgaki dedim. Adını bir daha söyledi, bu kez doğruya yakındı. Boyunu gösterdim. Sakalını tarif ettim. Elimdeki fotoğrafı çıkarmaya davrandım; fotoğrafta babam yoktu. Bunu unuttuğum birkaç saniye boyunca bir iş yapabildiğime sevinmiştim. Parmaklarım cebimde kaldı.
Adam bizi kapının yanındaki masaya götürdü. Bir görevli kâğıtlara yazı yazıyor, başını kaldırmıyordu. Sıranın sonuna geçtik. Önümüzdeki çocuğun ayaklarına bez sarılmıştı. Mustafa gömleğinin yırtık yerini aşağı çekti. Daha düzgün görünürsek bizi dinleyeceklerini sanıyorduk.
Sıra bize gelince adı yeniden söyledim. Yorgaki. Adam kalemi kaldırdı. Yanındaki kişiye bir şey sordu. Başka bir kâğıt açıldı. Elimle masanın kenarını tuttum. Babamın adı bulunursa kendisi de bulunacakmış gibi bekledim. Adamın parmağı satırlar boyunca ilerledi, bir yerde durdu. Mustafa eğildi. Ben de eğildim. Yazıyı okuyamıyordum.
Sonra kâğıt kapandı.
“Ne dedi?”
Mustafa hemen cevap vermedi.
“Ne dedi?”
“Burada yok.”
“Başka kâğıda baksın.”
Söyledi. Adam başını kaldırıp bana baktı. Öfkeli değildi; bu daha kötü geldi. Aynı bakışı annemin yüzüne bez çekilirken görmüştüm. Mustafa’nın elini ittim. Adam kâğıtları yeniden açtı. Bu kez bana göstermek için sayfaları yavaş çevirdi. Her birine baktım. Hiçbirini okuyamadım. Sonuna geldiğinde önünde durmaya devam ettim.
Arkamızdaki kadın sıra istedi. Mustafa yana çekildi. Ben çekilmedim. Masadaki adam bir şey söyledi. Arkadaşım omzuma dokundu. Bu kez izin verdim. Birkaç adım yürüyünce bacaklarım boşaldı. Duvarın dibine oturdum. Ellerimi dizlerime koydum. Mustafa su getirmek için kalkmadı; yanımda kaldı. Suyum olmadığını biliyordum. Yanımda kalmasını istiyordum.
“Yok demedi,” dedi bir süre sonra. “Burada adı yok dedi.”
O ayrım o gün bana yardım etmedi. Kızıp susmasını istedim. Sustu. Yıllar sonra aynı cümleyi kendi kendime çok söyledim. Yokluğuna bir kâğıtta yer bulamamıştım. Varlığına da bulamamıştım. Masanın önünde bekleyen çocuk için ikisi arasında ayakta durabileceği kadar yer yoktu.
Kalkınca avluya bir kez daha baktım. Babamın yanımızdan ayrıldığı yön görünmüyordu. Araya insanlar, bir araba, asılmış bir örtü girmişti. Mustafa hana gitmemiz gerektiğini bu kez söylemedi. Ben hangi tarafta olduğunu sordum. Elini kaldırdı. Yürümeye başladık. Bir sokak sonra durup arkamı döndüm. Aynı anda onun da döndüğünü gördüm. Birkaç saniye birlikte baktık, sonra yeniden yürüdük.
18. Bölüm – Yeni Ad, Yeni Dil
Kemeraltı’nın sokaklarında Mustafa’nın koluna tutunarak yürüdüm. Bacaklarım bir sonraki adımı atamayacakmış gibi titriyordu. “Biraz daha,” diyordu. “Dayımın hanı yakında.” Oraya yetişmek için başımı kaldırıp kapılara baktım. Mustafa’nın söz ettiği han iki katlıydı. Avlunun bir yanına çuvallar yığılmış, üst kattaki korkuluğa çamaşır asılmıştı. Dayısı savaştan önce İzmir’e gelmiş, hanı kiralayıp işletmeye başlamıştı. Bunları sonradan öğrendim. Kapıda gördüğüm şey, insanların durmadan girip çıktığı geniş bir geçitti. Bir köşede bana da yer bulunabileceğine inanmak istiyordum. Fakat sokaktan içeriye geçmekte acele edemiyordum; orada kalmamı neyin karşılığında isteyeceklerini henüz bilmiyordum.
Hanın kapısında Mustafa durdu. Kolumu bıraktı, çevresine bakıp sesini alçalttı. “Dayım sorarsa Mihail deme,” dedi. Nedenini sordum. “İş bulamazsın. Başına iş gelir.” Bunları kimin kendisine söylediğini anlatmadı. Daha on üç yaşındaydı ama büyüklerden duyduğu korkuyu bana onların kesinliğiyle aktarıyordu. “Ne diyeceğim?” dedim. Kısa bir süre sustu. “Mustafa,” dedi. “Benim adımı söyle.”
Sokağın öbür ucundan biri Mustafa diye bağırdı. İkimiz de döndük. Çağrılan başka biriydi; sepet taşıyan genç bir adam elini kaldırdı. “Bak,” diyecektim, “zaten buranın her yanı senin adınla dolu.” Söylemedim. Onun adını sevmediğimden değildi. Arkadaşımın ağzından kendi adımın bir tehlike gibi çıkmasını anlayamıyordum. Mihail dediğinde yüzünü buruşturmasını istemiyordum.
“Ben Mihail’im,” dedim. Mustafa yeniden çevresine baktı. Sesimi kısmamı istedi. Aynı sözü daha yüksek söyledim. Bir adımı bir daha söyleyemezsem yüzümü de unutacağımı sanıyordum. Elini kaldırdı, yanağıma vurdu. Başım yana döndü. Bir an yalnızca kulağımın uğultusunu duydum. Karşı dükkânın önündeki adam bize bakmış, sonra işine dönmüştü. Mustafa kolumu tutmaya çalışınca geri çekildim. “Söyle,” dedi. Sesi bu kez daha alçaktı. “Mu-sta-fa.” Dudaklarını izledim. Beni çöplerin arasından kaldıran elin biraz önce yüzüme vurduğunu biliyor, bu iki hareketi aynı arkadaşıma yakıştıramıyordum.
Adını tekrar etmemi istedi. “Mustafa,” dedim. Kendi sesiyle duyduğu ad ona kolay geliyordu; ben ağzımda başka bir hayatın kapısını açmaya çalışıyordum. Vurduğu yanağım yanıyordu. Arkadaşımın yüzündeki sertlik söndü. Koruyacağım derken beni incittiğini o anda anlayıp anlamadığını bilmiyorum. Bildiğim, bir yerinin acımasıyla hayatta kalabileceğine inanmak arasında bırakılmış bir çocuk olduğumdu.
Hanın avlusunda bana kalacağım yeri gösterdiler.
Mustafa dayısıyla Türkçe konuştu; söylediklerinin çoğunu anlamadım. Dayı çalışabileceğim birkaç işi işaret etti. Adımı sorduğunda Mustafa’ya baktım. Arkadaşım cevap vermedi. Ben söyledim: Mustafa. Dayı başını salladı. Sonra elindeki kovayı gösterdi. Adımı ilk söyleyişimin ardından yapılacak bir iş verilmişti; sözün ağırlığını düşünmeye zaman kalmadı.
Avludaki çeşmeye gidip yüzümü yıkadım. Yanağımdaki sıcaklık geçmedi. Suyun üstünde yüzüm parçalanıyor, elim durunca yeniden birleşiyordu. Kendi kendime Mihail dedim; ses çıkarmadım. Sonra Mustafa demeyi denedim. Kapıda kalmama izin veren adı söylemiştim ama içeride kim olduğumu henüz kimse sormamıştı. Birini ötekinin yerine koymak, ağzımdan çıkan birkaç hece kadar çabuk olmuyordu.
İlk gün, yüzümü yıkadıktan sonra Mustafa kapıda bekledi. Bana vurduğu yanağımın üstüne elimi koyunca kolunu uzattı. Çekildim. “Seni korumak için,” dedi. Yardımı olmadan nerede uyuyacağımı bilmiyordum; söylediğine cevap vermeyişimde minnet kadar korku vardı.
Akşam ıslak bir bez getirdi. Almayınca yanıma bıraktı. “Vurmamam gerekirdi,” dedi. Yüzüme bakmasını istedim. Baktı; ne söylemesi gerektiğini aradığı belliydi.
“Ben sen değilim,” dedim.
“Biliyorum.”
“Adını söyledin diye sen olmuyorum.”
“Biliyorum.”
İlk gece bize ayrılan küçük odada uyuyamadım. Bana gösterilen yerde saman kokusu vardı. Bir köşede tahta sandıklar, ötekinde boş çuvallar duruyordu. Mustafa kendi örtüsünün yarısını getirdi. Boyu ikimize birden yetmedi. Ayaklarımı kıvırdım. O sırtını duvara verdi. “Rumca konuşmayı unutacak mıyım?” diye sordum.
Önce unutmanın işimi kolaylaştıracağını söyledi. Yüzüne baktım. Aynı dili o da konuşuyordu. Bir süre sonra “Her yerde konuşma,” dedi. “Burada kim duyar, bilmiyorum.” Uzun süre konuşmadık. Sonra Resmo’daki fırıncının dükkânını sordu. Biliyormuşum gibi sorduklarına cevap verdim. Bizim gidişimizde dükkân kapalıydı, dedim. Bunun sabaha karşı olduğu için kapalı bulunduğunu belirtmedim. Arkadaşım kötü bir haber duymuş gibi başını eğdi. Düzeltmek istedim; kelimeleri bulamadım.
“Annen?” diye sordu. Cevap veremeyince bir daha sormadı. Elini örtünün üzerine koydu. Tutmadım. İkimizin elleri arasında birkaç parmaklık yer kaldı. Ben o aralığa bakarken uyumuşum. Uyandığımda güneş yükselmiş, Mustafa işe gitmişti. Yanımda bir parça ekmek duruyordu. Önce onun da kaybolduğunu sanıp avluya koştum. Sesini üst kattan duydum. Bir çuvalı çekmeye çalışıyor, dayısına söyleniyordu. Beni görünce gülümsedi.
Dünyanın hâlâ birilerinin sözünü tutabildiği bir yer olmasına şaşırmıştım. O konuşmayla barışmadık. Ertesi sabah kovamı almak istediğinde vermedim. Birkaç adım sonra bileğim ağrıyınca yere bıraktım. Bu kez uzanmadı; dinlenene kadar yanımda bekledi.
Ertesi gün dayı kovaları boşaltacağım yeri gösterdi. İş bitince tabureye oturdum. Üst kattan biri Mustafa diye seslendi. İlkinde dönmedim; arkadaşım beni işaret edince kalktım. Çalışırken daha az düşünüyordum. Geceleri yine annemin yanında uyanmak istiyordum.
Odada yalnız kalınca dua etmeyi yeniden deniyordum. Bazı geceler ilk kelimeleri söylemek yetiyordu. Bazı geceler sonuna kadar gidiyordum da beklediğim rahatlık gelmiyordu. Mustafa koridordan geçerken sesimi kısıyordum. Bana ne yaptığımı sormadı. Yüzüme vurduğu günden sonra, yalnız kaldığımız anlarda birbirimizin hareketlerini fazla dikkatle izlemeye başlamıştık. Aramızdaki eski rahatlık bir anda dönmedi.
Haftalar sonra yeni adıma düşünmeden döndüğümü fark ettim. Elimdeki kovayı yere koydum. Kimse bir şey olmamış gibi işine devam ediyordu. O gece annemin beni çağırışını unutmadığımdan emin olmak için defalarca sesini hatırlamaya çalıştım.
Bir gün hana gelen tüccara adımı söyledim: Mustafa. Arkadaşım da aynı adı söyleyince adam güldü. Birimize Büyük, ötekine Küçük diyecekti. Boylarımız aynıydı; arkadaşım birkaç ay büyüktü. Böylece benim yeni adıma bir kelime daha eklendi.
Yalnız kalınca eski adımı içimden tekrarlardım. Bir süre sonra bundan da sıkıldım. Her gün aynı kelimeyi unutmamak için söylemek, insanı adından uzaklaştırabiliyormuş. O zaman annemin beni çağırışını hatırlamaya çalıştım. Adın son hecesini uzatırdı. Acıktığımda, eve geç kaldığımda, yanıma oturmamı istediğinde ses başka çıkardı. Bir kelimenin içinde birden fazla ses bulunduğunu annemin yokluğunda öğrendim.
Türkçeyi ilk önce iş yaparken öğrendim. Bir kelimeyi yanlış anladığımda yanlış eşya taşıyordum. “İndir” ile “bindir” kulağıma benzer gelirdi. Bir çuvalı merdivenin başından geri aşağı taşıdığım gün Mustafa gülmekten yere oturmuştu. Ona kızdım, sonra ben de güldüm. Gülüşümüzün içinde tokadın izi hâlâ vardı; bununla birlikte gülebilmek beni şaşırtıyordu. Bir insan hem arkadaşın olabilir hem canını yakmış olabilir. O yaştaki aklım buna tek bir ad bulamıyordu.
Akşamları bulduğumuz kâğıt parçalarına kelimeler yazıyorduk. Mustafa her harfi benden iyi bilmiyordu. O da büyüklerden öğreniyor, öğrendiğini bana getiriyordu. Bazen yanlışını birlikte taşıyorduk. Dayı deftere bakıp ikimizi birden azarlayınca arkadaşım beni suçlamadı. Bu küçük sadakatleri fark ediyordum. Yine de bir gün bana yeniden vurabileceği ihtimalini içimden silemiyordum. Bir iyilik, kendisinden önceki kötülüğü hesap defterindeki gibi kapatmıyordu.
İlk kışın en güç işi su taşımak değildi. Buz gibi havada kovayı tutarken ellerim uyuşuyordu ama ne yapmam gerektiğini biliyordum. Güç olan, birisinin arkamdan seslendiğinde bana mı, arkadaşıma mı seslendiğini anlayamamak oldu. İkimiz de dönüyor, sonra birimiz yeniden işine bakıyordu. Bazen ben dönmüyordum. Adam adımı duymadığımı sanıp daha sert çağırıyordu. Mustafa önceleri buna gülerdi. Sonra gülmeyi bıraktı.
Bir sabah dayı bizi ayrı işlere gönderdi. Mustafa bir yükün peşinden limana gidecek, ben handa kalacaktım. O ayrılırken dışarı çıkıp biraz yürüdüm. Geri dönmezse ne yapacağımı düşünmeye başladım. Beni sokaktan almış olması ona her sabah dönme borcu yüklemiyordu. Bunu aklımla anlayacak yaşta değildim. Gözüm kapıda, elim süpürgede bekledim. Dayı iki kez aynı yeri süpürdüğümü görünce başka bir iş verdi. Bu kez bezleri yıkadım. İşler değişiyor, beklediğim kapı değişmiyordu. Mustafa akşam dönünce limandaki bir tartışmayı anlattı. Konuşanları taklit edişine güldüm. O kendi gününü yaşamıştı; ben kapıyı beklemiştim. Bunu söylemedim.
Dayı o öğleden sonra hesabındaki bir satırı bana gösterdi. Rakamları okuyup okuyamadığımı sınamak istiyordu. Bazılarını okudum. Elindeki kalemi uzattı. Söylediği miktarı yazmamı istedi. Yazdım. Bir harfi yanlış çizdim. Silmek için parmağımı sürünce mürekkep dağıldı. Dayı bağırmadı. Kâğıdın başka bir köşesini gösterdi. Yeniden yazdım. İkinci sefer doğru oldu. Bana başka bir iş vermeden defteri kapattı. O günkü küçük başarımı Mustafa’ya anlattım. “Ben söylemiştim,” dedi. Neyi söylediğini sordum. Okuyabildiğimi dayısına o anlatmış.
Kızmam gerekmiyordu. Yine de kızdım. Benim hakkımda benim bulunmadığım yerlerde karar veriyordu. Mustafa neye içerlediğimi anlayamadı. “İşin kolaylaşır,” dedi. Haklıydı. Ağır yük yerine hesap işinde yardım edebilirsem daha çok öğrenebilirdim. Fakat kolaylaşacak hayatın kime ait olduğu konusundaki küçük kavga sürüyordu. Bir yardımın iyi niyetli olması, bana her zaman iyi hissettirmiyordu.
O akşam ondan Rumca bir kelime sormasını istedim. Çocukken bildiğimiz bir eşyanın adını. Şaşırdı. Sonra bir kelime söyledi. Cevap verdim. Bir başkasını söyledi, onu da bildim. En sonunda kendisinin de hatırlamakta güçlük çektiği bir bitkinin adını aradık. İkimiz de bulamadık. Bir süre sonra gülmeye başladık. İlk kez dilimi kaybeden tek kişi olmadığımı görmüştüm. Yeni hayata alışırken onun da eski hayatı bazı yerlerinden eksiliyordu.
“Babana sor,” dedim.
“Sonra.”
“Şimdi sor.”
“Şimdi nereden bulayım?”
Ailesi başka bir evde kalıyordu.
Mustafa o gece handaydı. Benim için bir babaya gidip soru sorabilme imkânı o kadar büyük görünüyordu ki bunun ertelenmesini anlayamıyordum. Arkadaşım yüzüme bakınca neyi yanlış söylediğini fark etti. Özür dilemedi. Ertesi gün gerçekten sorup geldi. Bitkinin adını söyleyince ikimiz de hatırladık. Adın geri gelmesiyle Resmo’daki bir yolun kokusu da geldi. Kısa sürdü. Sonra avlunun işi bizi çağırdı.
Yıllar sonra resmî kâğıtlarım tamamlandığında çevremdeki herkes beni Mustafa diye tanıyordu. Kayda geçenlerin hangi gün, kimin sözüyle oluştuğunu bütünüyle hatırlamıyorum. O kâğıtları cebimde taşırken artık hangi adı duymayı beklemem gerektiğini biliyordum.
19. Bölüm – Pater İmon
Handaki ilk haftanın bir gecesinde herkes uyuduktan sonra yataktan kalktım. Mustafa sırtını duvara dönmüştü. Örtünün dışındaki ayağına baktım; benimkinden daha temiz değildi artık. Gündüzleri aynı avluda çalışıyor, akşamları aynı yemeği yiyorduk. Yalnız kalacak yer bulmak için koridora çıktım. Kapının mandalını bırakınca çıkan ses bana fazla yüksek geldi. Bir süre kıpırdamadan bekledim.
Koridorun sonundaki helanın kapısı aralıktı. İçeri girip sürgüyü çektim. Küçük camın önüne konmuş kandilin fitili kısılmıştı. Aynada yüzümün yalnızca bir yanı görünüyordu. Annem buradaki hâlimi görse önce yıkanmamı isterdi. Boynuma elimi sürüp parmaklarımın ucuna baktım. Sonra nedensiz yere güldüm. Annemin hayalimde bile bana iş buyurmasına gülüyordum. Gülüşüm kendi kulağıma yabancı gelince sustum.
“Pater imon,” dedim.
Sesim taş duvara çarpıp geri döndü. Dudaklarımı daha az açarak tekrar başladım: “Pater imon, o en tis uranis…” Babamız, göklerde olan. Annem yatarken kelimeleri acele etmeden söylerdi. Ben bazen gözlerimi erkenden kapatır, duanın bitmesini beklemeden uyurdum. Babamın yanında söylerken daha düzgün söylemeye çalışırdım. O gece kimin sesine uyacağımı bilemedim.
Devamını biliyordum. Unutmamıştım. Yalnızca bir sonraki kelimenin ardından annemin yüzü geliyordu. Son gördüğüm yüzü değil; pencereden beni çağırdığı zamanki yüzü. Aşağıdan duymayayım diye fısıldayan değil, sokaktaki herkesin duyacağı kadar yüksek sesle konuşan annem. Bu yüzden duayı yarıda kestim. Onu hastalığından önceki sesiyle hatırlamak beni rahatlatmadı. Daha çok kaybetmiş gibi oldum. Kapı vuruldu. Kandile döndüm. Sanki alevi saklarsam beni de göremeyeceklerdi. Sesimi çıkarmadım. Bir daha vuruldu. Dışarıdaki adam Türkçe bir şey söyledi. Tek kelimesini seçtim: Aç. Sürgüyü tuttuğum hâlde oynatamadım. Adam kızdı, kapıyı itti. Tahta avucumun altında sarsıldı. Sonra Mustafa’nın sesini duydum. İkisi konuştular. Arkadaşım kapıya yaklaştı. Rumca, benim, dedi. Ne kadarını duyduğunu soracaktım. Soramadım. Sürgüyü geriye çektim. Kapı açılınca adam bana baktı, eliyle çıkmamı işaret etti. Telaşı benimkinden başkaydı. İçeri girip kapıyı kapadı. Dua edip etmediğimle ilgilenmemişti; beklemekten öfkelenmişti.
Koridorda Mustafa’yla karşı karşıya kaldık.
“Hasta mısın?” diye sordu.
Başımı salladım. Bunu evet diye anlamış olmalıydı. Elini alnıma götürünce geri çekildim. Beni susturmak için yine elini kaldırdığını sanmıştım. Eli havada kaldı. İndirdi. İkimiz de bir süre yere baktık.
“Bir şey mi söyledim?” dedim.
“Dua ediyordun.”
“Duydun.”
“Uyandım.”
Adam içeriden öksürdü. Birden bütün koridor bizi dinliyormuş gibi geldi. Mustafa avluya inmemizi işaret etti. Onun önünden yürüdüm; arkamdan geleceğinden bu kez emindim.
Çeşmenin yanında durduk. Su akmıyordu. Musluğu çevirip avucumu uzattım, biraz bekleyince ince bir su geldi.
“Annen de mi böyle söylerdi?” diye sordum.
“Böyle değil.”
“Biliyorum.”
Bildiğim şeyi neden sorduğumu ben de anlamamıştım. Mustafa bir şey söylemek için ağzını açtı, vazgeçti. Bütün gün bana yapacağım işleri anlatan çocuk gece ne diyeceğini bilemiyordu. Parmaklarıyla taşın üstündeki bir boşluğu kazıdı. Tırnağına toprak doldu.
“Benim annem bazen Rumca söyleniyor,” dedi. “Dayım Türkçe cevap veriyor. Birbirlerini yine anlıyorlar.” Gülmemi bekledi. Gülmedim. Sözünü düzeltmeye de kalkmadı. Bir süre sonra “İstersen odada söyle,” dedi. Bunu yapabileceğime inanmadım. Ama odanın kapısında kendisinin durmayacağını anlamıştım.
O gece geri dönüp duayı bitiremedim. Yattığımda annemin yüzünü yeniden çağırmaya çalıştım. Çağırınca gelmedi. Kendi kendime kızdım. Biraz önce dayanamadığım görüntü şimdi isteyince görünmüyordu. Mustafa uyudu. Nefesini duydukça ben de gözlerimi kapatabildim.
Sabah bana seslenildiğinde yeni adıma hemen dönmedim. İkinci seslenişte ayağa kalktım. Dayı geç kaldığımı söyleyip kovayı uzattı. Alırken koluma baktı. Yanağıma bakmadı. Gece olanları kimse bilmiyordu. Avluya güneş vurmuştu; bir işçi terli gömleğini sırtından çekip havalandırıyor, biri kahvaltı için ekmek bölüyordu. Aralarına girdim. Duanın kalanını günler sonra, süpürdüğüm bir odada yalnızken söyleyebildim. Kapı açıktı. Son kelimeye gelince kapıya baktım. Kimse gelmemişti.
Han avlusundaki küçük tamir işlerini öğrenmem iki kışı buldu. Bir adam saat parçaları getirir, çalışmayanları elinde evirip çevirirdi. Bazen içinden çıkan sağlam bir parçayı başka bir saate takardı. Biz ona yardım ettik. Saatleri onarmayı öğrendik diyemem; en çok küçük parçaları düşürmeden tutmayı öğrendik. Bir parçanın eksik olduğunu ancak öteki bütün parçalar yerli yerine geldiğinde fark etmek mümkündü. Sabırsızlığım yüzünden çok iş bozdum.
Kordonları o yıllarda yaptık. Bir müşterinin bırakıp almadığı eski metal parçalarının arasından iki benzer parça seçmiştik. Usta nasıl büküleceğini gösterdi. Gümüşleri aynı değildi, tokaları da birbirini tutmuyordu. Gemiyi Mustafa çizdi. Ben çizgilerden birini fazla derin kazıdım. Düzeltmek için öteki çizgiyi de derinleştirince yelken yamuldu. Arkadaşım güldü. “Bizim gemi de düz gitmemiştir,” dedi. İki kordonun birbirine benzemesi yeterliydi. O sırada onları birbirimizi hatırlamak için yapmıyorduk; zaten her gün yan yanaydık. Güzel bir şeyimiz olsun istemiştik.
Kordonları bitirdiğimiz akşam herkesin bileğine baktık. Bir saat taşımak, bizim için yalnızca vakti öğrenmek değildi. Handa işi bitince gidebileceğimiz bir hayatımız varmış gibi görünmek istiyorduk. Cebimizde doğru dürüst para yoktu, üstümüzde aynı iki gömlek dolaşıyordu; bileğimizdeki metalin bütün bunları değiştirebileceğine inanmıştık. Gençliğin bazı hevesleri acıyla açıklanmaz. Ben o kordonu sevmiştim. Mustafa da kendisininkini severdi.
1927’de hana yeni bir tüccar geldi. Kırmızı boyayla işaretlenmiş sandıklarını indirirken yüksek sesle saymamızı istedi. Türkçeyi işimi anlatacak kadar öğrenmiştim; sayılarda zorlanmıyordum. Yükün bir kısmı hana, bir kısmı başka yere gidiyordu. Dayı içeride kalanları yazmamı istedi. Önce toplamı yazdım; dışarı gönderilenleri söyleyince yanına bir işaret koydum. Mustafa bir arabayla limana gitmişti. Akşam gelir, anlamadığım kısmı sorarım diye düşündüm. Tüccar masaya para bırakıp bir kısmını önceden ödediğini söyledi. Dayı başka biriyle konuşurken başını salladı. Bana parayı sayıp deftere geçirmemi söyledi. İlk ödemeyi toplama ekledim mi, çıkardım mı, şimdi emin değilim. O gün hesabı doğru yaptığıma inanıyordum.
Akşam dayı defteri açınca beni çağırdı. Önündeki para ile yazılı tutar birbirini tutmuyordu. Parmağını rakamın üzerine koydu. “Bunu sen mi yazdın?” diye sordu. Evet dedim. Parayı nereye koyduğumu sordu. Masaya, dedim. O sırada masanın üzerinde iki ayrı işin parası vardı. Birini çekmeceye kendisi koymuştu. Bunu hatırlattığımda sesi sertleşti. Bana bir şey öğrettiği günlerdeki sabrı yoktu. Eksik çıkarsa hesap verecek olan kendisiydi.
Öteki çocuklardan birini çağırdı. O da para gördüğünü söyledi. Ne kadar olduğunu bilmiyordu. Dayı ikimizi yan yana durdurdu. Bir süre yüzümüze baktı. Bu bakışın birini suçlaması için kelime gerekmiyordu. Arkadaşım cebini kendi isteğiyle boşalttı. İçinden bir ip, küçük bir bıçak, birkaç bozuk para çıktı. Ben cebime elimi götürmedim. Fotoğraf oradaydı. Onu masaya koyarsam bana ait olmayan bir hikâyeye bakılacağından korktum.
“Sen de çıkar,” dedi dayı.
Çıkardım. Mendili, bir ekmek kırıntısını, kordonu koydum. Saatimi çalışırken çıkarıyordum. Fotoğrafı cebimde tutmak istedim. Dayı bunu fark etti. “Hepsini,” dedi. Kâğıdı da çıkardım. Diğer çocuk fotoğrafa eğildi. Onu eliyle çevirecek olmuştu; ben daha hızlı davranıp aldım. Dayı masaya vurdu. Korkudan değil, öfkeden titriyordum bu kez.
“Buna bakma,” dedim.
“Para mı o?”
“Değil.”
“O zaman koy.”
Fotoğrafı masaya, yüzü aşağı gelecek biçimde bıraktım. Dayı paraları saydı. Bendeki birkaç bozuk para eksik tutarı karşılamıyordu. Öteki çocuğunkiler de karşılamıyordu. Hiçbir şey kanıtlanmadı. Buna rağmen aramızdaki bir şey değişmişti. Odadan çıkınca herkesin cebime baktığını sanıyordum. Belki bakmıyorlardı. Ben yine de elimle cebimi kapatıyordum. Bu hareketin beni daha kuşkulu gösterebileceğini düşünemedim.
Mustafa döndüğünde gün kararmıştı. Avlunun girişinde onu karşıladım. Anlatmaya başlayınca önce anlamadı. Bütün konuşmayı ona Rumca söyledim. Dilim açılmış, kelimeler hızlı gelmeye başlamıştı. Arkadaşım beni susturmak için koluma dokundu. Etrafta insanlar vardı. Beni kenara çekti. Bu küçük hareket, yine saklanmam gerektiğini hatırlattı. Ne zaman bir haksızlığa uğrasam önce kendi sesimi kısmam gerekiyordu.
“Parayı almadım,” dedim.
“Biliyorum.”
“Nereden biliyorsun?”
Yüzüme baktı. Bu soruyu neden sorduğumu anlamadı. Beni tanıdığını söyleyebilirdi; söyledi de. Ama o gün tanımanın yetmediğini görmüştüm. Dayı da aylardır beni tanıyordu.
Sabah çuval taşımamı isterken güvendiği çocuk, akşam defterdeki rakam yüzünden değişmişti.
Mustafa yukarı çıkacağını söyledi. Gitmesini istemedim. Benim önümde konuşsunlar istiyordum. Yanına katıldım. Odanın kapısında beni durdurdu. Dayısını daha kolay ikna edebileceğini düşündü belki. Ben ise beni konuşmanın dışına çıkardığını gördüm. Kapı kapandı. Sözleri seçemedim. İçeriden gelen her sessizliği aleyhime yorumladım. Çocukken annemle babamın duvar arkasındaki konuşmasını nasıl dinlediysem yine öyle dinliyordum.
Çeşmede tırnaklarımın dibini ovaladım. Mustafa geldiğinde ellerim kızarmıştı. Tüccara haber gönderip hesabı yeniden soracaklardı. Beklememi istedi. Bense ertesi sabah aynı insanların önünde ceplerimi boşaltmaktan korkuyordum.
Sonra ailesinin Bursa’ya gitmeye hazırlandığını anlattı. Bunu biliyordum; konuyu değiştirmek istediğini sandım. “Git,” dedim.
“Sen de gelirsin,” dedi.
Sormadım; bu teklifi ailesi biliyor muydu, bilmiyorum. Başka bir kapının önünde benim adıma konuşmasını istemedim. Yardımına hâlâ ihtiyacım olması da öfkemi artırıyordu.
O gece beni avludan tanıyan bir adam başka yerde iş önerdi. Yük indirilecekti. Kalacak yer sorunca bir köşe bulunur dedi. Bu belirsizlik handaki bildiğim yataktan iyi göründü.
Eşyalarımı topladım. Mustafa’ya not bırakmak için bir hesap kâğıdının arkasına adını yazdım. Kendi adımda durdum. İki Mustafa yan yana tuhaftı; Mihail yazarsam kimin okuyacağını bilmiyordum. Kalemi bıraktım.
Sabah çıkarken kaldığı odanın kapısına baktım. Uyuduğunu sandım. Dışarı adım atınca arkamdan seslenmesini bekledim. Haber vermeden gidiyordum; yine de beni durdurmasını istiyordum.
Sonraki aylarda birkaç kez haber gönderdim. Mustafa’nın ailesi Bursa’ya gitmişti. Verilen adreslerden birine yazdığım mektup geri geldi. Zarfın üzerindeki işareti anlamak için başkasına gösterdim. Adreste bulunamadığını söyledi. İkinci kez yazdım. Cevap gelmedi. Handa hakkımda ne anlatıldığını bilmediğim için daha çok yazmaya cesaret edemedim. Benden utandığını düşündüm. Bu düşünce, cevap gelmeyişini açıklıyordu; açıklayan her şeye insan çabuk inanabiliyor.
Yıllar geçti. İş değiştirdim, kiraladığım odalardan taşındım. Hatice’yle evlenmeden önceki pazar kumaşçıda buluştuk. Yanındaki teyzesi karşı dükkâna geçince baş başa kaldık. Elimdeki paketi sordu. İçinde iki bardak vardı. Evde yeterince bardak bulunmadığını söylemiştim; dükkândan geçerken almıştım. Paketin bir köşesi açılmıştı. Hatice camı görmek için kâğıdı kaldırdı. Bardakların boyu eşit değildi. Satıcı birinin daha kalın olduğu için sağlam olduğunu söylemişti. Bunu anlattım. Hatice gülümsedi. “Hangisi senin?” diye sordu. Kalın olanı gösterdim. “O zaman ötekini ben kırarım,” dedi. Yürümeye başladık. Konuşacağımız şeyleri önceden düşünmüştüm: odanın badanası, alınacak bir yatak, işin saatleri. Bunların hiçbirini sormadı. Anne babamın nerede gömülü olduğunu sordu. Birkaç adım boyunca cevap vermedim. Ölmüş olduklarını söylemiştim. Babam için de aynı kelimeyi kullanmıştım. Kayboldu demek başka soruları, o sorular başka yerleri açacaktı.
“Bilmiyorum,” dedim.
Hatice yürümeyi bıraktı. Elimdeki paketi kendisi aldı; kâğıdı gereğinden sıkı tuttuğum için hışırdıyordu. Tekrar sormadı. Ben anlatmaya başladım. Annemi limana yakın bir avluda kaybettiğimi söyledim. Babam için bir mezar görmediğimi ekledim. Bunları birbirine bağlamadan söyleyince sesim garip çıktı. Sanki başka iki kişiden söz ediyordum.
“Baban dönmedi mi?”
“Dönmedi.”
“Öldüğünü kim söyledi?”
“Kimse.”
Hatice paketin açık kenarını kapattı. Gözünü benden kaçırmadı. Önce acıdığını sandım. Sonra kızgın olduğunu gördüm.
“Bana öldü dedin.”
“Ölmüş olmalı.”
“Olmalı başka.”
“Kızdın mı?” diye sordum.
“Baban kaybolduğu için mi?”
“Benden bir şey istemen gerekiyorsa söyle. Her şeyi kendin düşünüp karar verme.”
Çocukluğumdaki adımı, annemin duasını, babamın gömleğine sakladığı haçı söyleyebilirdim. Paketteki bardaklar birbirine vurdu. Hatice’yle kuracağımız eve bunları taşımamaya karar verdim. Korkumu dışarıda bırakabileceğimi sanıyordum.
“Bir daha sorarsan kızma,” dedi Hatice.
“Neyi?”
“Bilmediğini söylediğinde. Ben de bilmek isteyebilirim.”
1943’te evlendik. İlk gece odanın penceresi kapanmadı. Alt kısmı şişmişti; dayayınca üstten aralık kalıyordu. Hatice rüzgârdan şikâyet etmedi, ama örtüyü omzuna çekişinden üşüdüğünü anladım. Pencereye bir kâğıt sıkıştırdım. Kâğıt düşüyordu. Sonunda cebimdeki eski zarfı ikiye katladım. Bursa’ya gönderip geri aldığım zarftı. Adresi içte kaldı. Pencere kapandı.
Yatağa girince zarfı düşündüm. Sabah kalkıp yerinden alacaktım. Hatice dönerken parmağı kordonuma takıldı. Uyandığını sandım. Gözlerini açmadan elini çekti. Kordonun tokası gevşemişti. Açıp yastığın altına koydum. Birden odada Mustafa’ya ait iki şey bulunduğunu fark ettim: bileğimden çıkardığım metal, pencereyi tutan zarf. İkisini de Hatice’ye açıklamamıştım.
Sabah zarfı çıkarırken Hatice yenisini takmamı istedi. “Bu eski,” dedim. “Yenisini dedim zaten.” Zarfı cebime koyup başka bir kâğıt buldum. O kahvaltıyı hazırlamaya gitti. İlk aylarımızda en çok para konusunda tartıştık. Harcadığım her şeyi kuruşuyla hatırlamak istiyordum. Hatice bazen pazardan dönüp toplamı söylüyor, hangi tezgâha ne verdiğini çıkarmıyordu. Sorularımı hesap vermesini istemek gibi duydu. Ben de unutmayı rahatlık sanıp kızdım. Bir akşam masaya bozuk paraları sıraladı. “Bunlara birlikte bak,” dedi. “Bana tek tek sorma.” Sandalyeyi çekip oturdum. Handa önümde açılan defteri hatırladım; karşımdaki kadını aynı yere oturtuyordum. O gün bunu söyleyecek sözüm yoktu. Ama paraları yeniden kesesine koydum.
Bir yılın ardından hâlâ bazı geceler uykumdan sıçrayarak uyanıyordum. Hatice ışığı hemen yakmazdı. Önce adımı söylerdi. Bir gece Mustafa diye çağırınca bağırdım. Neye kızdığımı anlayamadı. Yüzüne baktığımda kendimi topladım. Rüyada olduğumu söyledim. Su getirdi, yatağın kenarına oturdu. Elindeki bardak, birlikte aldığımız ince bardaktı. Henüz kırmamıştı.
“İstersen anlat,” dedi.
Anlatmadım. Ama o gece beni yalnız bırakmasını da istemedim. Bardaktaki suyu bitirmiştim; yine de geri vermedim. Kaldığı sürece susabileceğim birini bulmuş, ona konuşmakla borçlandığımı düşünüyordum. Borcu her erteleyişimde söyleyeceklerim biraz daha zorlaşıyordu.
1946’da kızımız doğduğunda temiz bezleri nereye koyduğumuzu unuttum. Daha bir gün önce kendim yerleştirmiştim. Dolabın altını arıyor, üst rafı görmüyordum. Hatice yorulmuştu. Başını kaldırıp yerlerini söyledi. Aldım, birini açtım. Çocuğa dokunmadan önce ellerimi yeniden yıkadım. Hatice beni izleyip güldü. “Çıkmayacak o el,” dedi. Musluğu kapattım.
Kızımın başını desteklemeyi gösterdiler. Parmağımı oynatmaya korktum. Ağlayınca geri alacaklarını sandım; Hatice dolaşmamı söyledi. Odada yürüdüm. Çocuk sustu, ben yürümeyi bırakamadım. Kulağına adını söylediğimizde kendi adımın verildiği günü düşündüm. O günü hatırlamıyordum; annemin anlattıklarından kalmış bir resim vardı. Kızımın benim çocukluğumdan hiçbir şey bilmeden büyümesini istemediğim ilk an o olabilir. Fakat aynı gece onu seyrederken, başından böyle şeyler geçmesin diye geçmişimi kapalı tutmam gerektiğine de inandım. Birbirine zıt iki kararı aynı beşiğin başında verebiliyordum.
Hatice uyuyunca kızımın nefesini dinledim. Bir ara duymayıp eğildim; göğsüne yaklaşınca ağlamaya başladı. Hatice gözlerini açmadan ne yaptığımı sordu. “Bir şey yok,” dedim. Doğrulup çocuğu aldı. “Önce bir şey yapıp sonra bir şey yok deme.” Lambanın fitilini kıstım.
Kızım büyürken soyumdan birini yeniden tanımadım; ondan başkasına benzemeyen bir insanı tanıdım. Kaşık tutarken bileğini içe kırıyordu. Sinirlenince ağlamıyor, dudaklarını büzüp bekliyordu. Hatice’ye göre bu huy bendendi. Bana göre Hatice’den. Her anlaşmazlıkta ailemizin yeni bir hikâyesi çıkıyordu. Bunları yazarken eski hayatımı unuttuğumu sanmayın. Unutmadım. Ama yeni evimizde yalnızca unutamadıklarımla yaşamadım.
20. Bölüm – İki Çocuk, Tek Fotoğraf
Sandıktan çıkardığım fotoğrafı zarfından aldım. İlk gün yüzlere bakmış, sonra defteri okumaya dalmıştım. Şimdi kâğıtta görünen her ayrıntıyı ayrı ayrı incelemek istiyordum. Kenarının yıprandığı yeri masadaki lambaya çevirdim. Görüntü küçüktü; yüzleri seçebiliyordum ama arkadaki yapının bir bölümünü gölge kapatıyordu.
Arkasındaki tarihi daha önce okumuştum: 1922. İsimlerin yazıldığı satıra yeniden baktım. Dedem o yıl on bir yaşındaydı; ayrılışlarına iki yıl vardı. Önce bütün kayıplarını fotoğrafın tarihine toplamıştım. Oysa bu iki çocuğun eve gideceği, sofraya çağrılacağı, ertesi sabah yine karşılaşacağı günler henüz bitmemişti. Tarihin yanına küçük bir soru işareti koymak için kalemi kaldırdım. Son anda durup notu ayrı kâğıda yazdım.
Görüntüdeki açık saçlı çocuğun dudaklarını dedeme benzetiyordum. Gözlerinin rengini bu solmuş baskıdan çıkaramazdım; maviliğini bildiğim adamın yüzünden oraya taşıyordum. Öteki çocuğun gülüşü daha genişti. Fesi başının biraz gerisinde kalmıştı. İkisinin de ayakları çıplaktı. Yüzlerine büyüteçle bakınca görüntü netleşmedi, tanelendi. Masadan biraz uzaklaşınca çocuklar geri geldi. Daha çok yaklaşmanın her zaman daha iyi görmek olmadığını gözlerimle öğreniyordum.
Mustafa’nın eline baktım. Defterde anlattığı yara izini seçemedim. Yine de nerede arayacağımı biliyordum. Birkaç saat önce okuduğum tokat, o eli bir daha yalnızca dut uzatan el olarak görmeme izin vermiyordu. Fotoğraftaki çocuğa kızdığımı fark ettim. Daha yapmadığı bir şey için ona kızıyordum. Defteri kapatıp bir süre mutfağa gittim. Çocukların arkasındaki taş duvara baktım. Henüz nerede olduğunu bilmiyordum. Resmo’da benzer duvarlar bulunması mümkündü. Yine de taşların dizilişini, kapı açıklığının kenarını, yukarıdan gelen gölgeyi not ettim. Bir adres yoktu. Elimde bir yeri aramaya başlayabileceğim birkaç küçük biçim vardı.
Geri döndüğümde annem masanın yanında duruyordu. Fotoğrafı eline almamıştı. “Aynı annesi,” dedi. Kime benzediğini sordum. Omzunu silkti. Babasının yıllar önce bu sözü kendisi için söylediğini hatırlıyordu. Yüzünü hiç görmediği bir kadını şimdi iki çocuğun arasında aramasına şaşırdım. Daha sonra Eleni adını duyduğunda ona bu anı hatırlatacaktım; o gün sustum.
Annem fotoğrafı çoğaltıp kendisine de vermemi istedi. “Çerçeveletir misin?” dedim. Daha karar vermemişti. Ben hemen nereye konacağını düşünmeye başlamıştım bile. Salondaki aile fotoğraflarının yanında yer açabilirdik. Fakat annem görüntüye bakmayı sürdürürken henüz söylemediğim ilk cümle aramızda duruyordu. Fotoğrafı verecek, üzerindeki adı açıklamayacaktım. Elimi kâğıdın kenarından çektim.
“Arkasında ne var?” diye sordu.
“Tarih, yer adı. Okumakta zorlandığım bir yazı.”
Adları seçebiliyordum. Anneme bunu söylemedim. Mutfaktaki tencereyi hatırlayıp çıktı. Arkasından seslenebilirdim; seslenmedim.
Derya, fotoğrafın arkasındaki yazıyı okurken önce tarihi söyledi. 1922. Sonra adları. “Mihail ile Mustafa,” dedi. “Buradaki kelime de Resmo.” Sesini telefondan duyuyordum. Söyledikleri benim daha önce tahmin ettiklerime uyuyordu; buna rağmen bir başkasının okumasını duymak beni rahatlattı. Harflere anlamlarını kendim vermediğimi bilmek istiyordum.
“Başka bir şey var mı?”
“Alt köşede bir iz var. Harf mi, leke mi, fotoğraftan anlaşılmıyor.”
“Bir adres olabilir mi?”
“Olabilir diye başlarsak her şey olabilir.”
Haklıydı. Görüntüyü büyütmek, o izin içinden istediğim bilgiyi çıkarma hakkı vermiyordu. Ertesi gün fotoğrafı ona götürdüm. Masasının üzerini temizledi, iki çay bardağını uzağa koydu. Eldiven bulmamız gerektiğini düşündüm; o fotoğrafın köşesine dokunmadan altına temiz bir kâğıt yerleştirdi. “Önce iyi bakalım,” dedi. Küçük bir büyüteci vardı. Sırayla baktık. Köşedeki iz, fotoğrafın kıvrımında oluşan bir yıpranmaydı. Adres değildi. Bir ihtimal daha kapanmıştı.
Derya bu kez duvarı inceledi. Sağdaki büyük taşın köşesi kırık, üst sıradaki derz eğriydi. Bunları kopyanın kenarına işaretledik. İlk kez yüzler kadar, fotoğrafın geri kalanına da dikkatle bakıyordum. Derya bana nerede doğduğumu sordu. İzmir dedim. Hangi hastane, dedi. Annemin sık sık söylediği adı verdim. Binanın hâlâ durup durmadığını bilip bilmediğimi sordu. Bilmiyordum. Kendi başlangıcımın binasına hiç gitmemiştim. Ama dedemin çocukluk duvarını bulamazsam ona ihanet edeceğimi düşünüyordum. Derya bunu yüzüme vurmadı. Yalnızca soruyu sordu, sonra çayını içti. Kendisi de ailesinin eski evini birkaç yıl önce aramış, yerine yapılan binayı görünce kapısını çalamamıştı. Bunu ilk kez o gün anlattı.
“Apartmana kızdım,” dedi. “İçindekilere de. Sanki benim için boş tutacaklardı.”
İki kopya çıkardık. Birini anneme vermek, ötekini araştırırken yanımda taşımak için. İlk baskıda yüzler fazla koyu çıkınca görevli yeniden ayarladı. Çocukların gülüşü değişmiş gibi oldu.
Kopyayı masamın karşısına astım. Aslını temiz bir kılıfa yerleştirdim. Çalışırken başımı kaldırdıkça göz göze geliyorduk; bir süre sonra orada duruşlarına alıştım.
Masada yalnız kalınca defterdeki bir satırı yeniden okudum: “Mustafa mıyım, Mihail mi? Yoksa ikisinin kavgasından doğan üçüncü bir ölü mü?” Yaşarken yazılmıştı bu. Sonraki sayfalarda bir işten, annemin doğumundan, evdeki bir tamirden söz ediyordu. Bir cümlesi bütün hayatına hükmetsin istemedim. Acısını hafifletmek için değil; aynı adamın ertesi sabah yataktan kalkıp başka şeyler de yaptığını gördüğüm için.
Annemin kopyasını zarfa koydum. Çerçeveyi birlikte seçebileceğimizi söyleyecektim. Önce arkasındaki adları anlatmam gerekiyordu. Zarf masanın kenarında kaldı. Bildiğim tarih, adlar ve yerin altına bilmediklerimi yazdım: Fotoğrafçının adı, duvarın bugünkü yeri, ikinci kopya. Defterde Mehmet Ağa’nın iki baskı aldığı yazıyordu. Ötekinin hâlâ var olabileceğini ilk kez ciddi biçimde düşündüm. Yalnızca dedemin doğduğu evi arıyordum; oysa başka bir ailede de bu kâğıda bakanlar olmuştu.
Dedemin gülüşünü nereden tanıdığımı düşündüm. Yaşlı yüzünden mi, aile albümündeki daha genç hâlinden mi? Albümü açtım. Bir düğün fotoğrafında anneannemin yanında duruyordu. Dudaklarını tam açmadan gülümsemişti. Yan sayfada annem küçüktü; dedem bu kez gözlerini kısmıştı. Tek bir gülüşü yoktu. Çocukluk fotoğrafını bu yüzlerin birine zorla benzetmek, aradaki yılları silmek olurdu. Albümü kapatırken iki ayrı kopyayı aynı zarfa koymamaya dikkat ettim.

